Przejdź do treści
Energetyka

Jak działa klaster energetyczny i kto może do niego dołączyć?

Mała gmina z panelami fotowoltaicznymi na dachach, magazynem energii, linią średniego napięcia i turbinami wiatrowymi
Spis treści

Klaster energetyczny to porozumienie gminy, lokalnych firm, instytucji i mieszkańców o wspólnym wytwarzaniu, magazynowaniu i rozliczaniu energii, które nie tworzy nowej spółki ani osoby prawnej. Energia płynie zwykłą siecią operatora, a zmienia się tylko sposób jej bilansowania w każdej godzinie. Niższe opłaty dystrybucyjne pojawiają się jednak dopiero po wpisie do rejestru Prezesa URE.

Klaster energii to porozumienie, nie firma ani spółdzielnia

Klaster energii to umowa lokalnych podmiotów (gminy, firm, instytucji i mieszkańców) o współpracy w wytwarzaniu, magazynowaniu, dystrybucji energii i obrocie nią. Ma postać porozumienia cywilnoprawnego, więc nie tworzy nowej osoby prawnej ani spółki. Każdy członek zachowuje swoją formę prawną. Na zewnątrz klaster reprezentuje wybrany koordynator. Dzięki takiej formie gmina może prowadzić transformację energetyczną z lokalnymi partnerami bez zakładania spółki.

Inaczej działa spółdzielnia energetyczna. To spółdzielnia w rozumieniu prawa spółdzielczego: osoba prawna ze statutem, członkami i własnym majątkiem. Od obu pojęć trzeba też oddzielić klaster gospodarczy. Jest to branżowa sieć współpracy firm nastawiona na innowacje, która energii nie rozlicza i nie podlega przepisom ustawy o OZE.

Jakie warunki ustawa o OZE stawia klastrowi?

Granice klastra wyznacza art. 2 pkt 15a ustawy o odnawialnych źródłach energii. Według tego przepisu klaster to porozumienie o współpracy w wytwarzaniu, magazynowaniu, równoważeniu zapotrzebowania, dystrybucji energii elektrycznej lub paliw oraz obrocie nimi. Przepis obejmuje też te działania wobec ciepła, w tym jego przesyłanie. Nowa definicja klastra obowiązuje od 1 stycznia 2024 r. Dlatego warunki sprzed tej daty są nieaktualne.

Obecne brzmienie stawia trzy warunki dotyczące obszaru i sieci:

  • Zasięg – obszar działania nie wychodzi poza jeden powiat albo pięć sąsiadujących gmin.
  • Napięcie sieci – członkowie są przyłączeni do sieci dystrybucyjnej o napięciu znamionowym niższym niż 110 kV.
  • Jeden operator – wszystkie przyłącza leżą w sieci tego samego operatora systemu dystrybucyjnego.

Obszaru nie wyznacza mapa administracyjna. Wyznaczają go miejsca, w których wytwórcy i odbiorcy są przyłączeni do sieci, czyli ich punkty poboru energii. Gmina na styku sieci dwóch operatorów obejmie więc klastrem tylko tych odbiorców, którzy są przyłączeni do sieci jednego z nich.

Jak klaster rozlicza energię płynącą siecią operatora?

Szkoła z panelami fotowoltaicznymi na dachu i napowietrzna linia średniego napięcia na betonowych słupach

Energia w klastrze płynie istniejącą siecią operatora systemu dystrybucyjnego. Klaster nie buduje własnych kabli, zmienia się tylko sposób rozliczania. Droga zaczyna się w lokalnym źródle, np. farmie fotowoltaicznej, turbinie wiatrowej albo biogazowni, które wprowadza energię do sieci. Pobierają ją członkowie, tacy jak szkoła, oczyszczalnia czy zakład produkcyjny. Nadwyżka trafia do magazynu energii albo poza klaster. Niedobór pokrywa zakup od sprzedawcy.

Schemat przepływu energii między źródłami, siecią operatora i odbiorcami w klastrze

Kto pilnuje, żeby oba strumienie się spotkały? Zajmuje się tym koordynator klastra energii. Prowadzi on bilansowanie, czyli dopasowuje produkcję do zużycia w każdej godzinie. Koordynuje pracę źródeł i magazynów, zbiera dane pomiarowe i reprezentuje klaster wobec operatora.

Kto może dołączyć do klastra energii i na jakich zasadach?

Ustawa nie zamyka listy członków klastra. Mogą nimi być m.in. następujące podmioty:

  • Mieszkańcy, czyli osoby fizyczne, w tym prosumenci z instalacją na dachu.
  • Firmy i inne osoby prawne, m.in. spółki kapitałowe, spółdzielnie i fundacje.
  • Uczelnie, jednostki naukowe i instytuty badawcze.
  • Samorządy, czyli jednostki samorządu terytorialnego: gminy, powiaty i województwa.

Obowiązkowy jest udział samorządu. Nowelizacja ustawy o OZE wymaga, by stroną porozumienia był co najmniej jeden z trzech podmiotów. Może nim być jednostka samorządu terytorialnego albo spółka kapitałowa utworzona przez samorząd, z siedzibą na obszarze klastra. Trzecim jest spółka kapitałowa, w której taka spółka samorządowa ma ponad 50% udziałów. Dla mieszkańca i małej firmy wynika z tego prosta reguła: dołączają do klastra założonego przez gminę albo z jej udziałem, zamiast zakładać go samodzielnie.

Do działającego klastra przystępuje się na zasadach, które określa samo porozumienie, zwykle przez deklarację i zgodę dotychczasowych stron. Członek nie rezygnuje przy tym z własnej działalności. Wnosi do klastra swoje punkty poboru i źródła. Ten sam podmiot może być jednocześnie wytwórcą i odbiorcą, jak prosument zużywający energię z własnej instalacji. Jeśli klaster jest wpisany do rejestru, koordynator zgłasza każdą zmianę składu jako zmianę wpisu.

Wpis do rejestru Prezesa URE, od którego zależą uprawnienia klastra

Zasady wpisu do rejestru przewidują, że wpis jest dobrowolny i klaster może działać bez niego. Uprawnienia ustawowe ma jednak tylko klaster wpisany. Informacja, że klaster nie podlega rejestracji, dotyczy stanu sprzed 2024 r. Przyznawany wtedy przez ministerstwo Certyfikat Pilotażowego Klastra Energii był wyróżnieniem w konkursie i wpisu nie zastępuje.

Pierwszy wpis do rejestru uzyskał 7 marca 2024 r. Ciechanowski Klaster Energii. Razem z wpisem klaster dostaje dostęp do wsparcia, np. zwolnienia z opłaty OZE albo z opłaty kogeneracyjnej. Wpis otwiera też drogę do umowy z operatorem, który na wniosek koordynatora zmienia umowy dystrybucyjne członków najpóźniej w 90 dni. Bez nowych umów rozliczenie godzinowe nie ruszy.

Od porozumienia do zaświadczenia prowadzi pięć kroków:

  1. Zawrzyj porozumienie i wskaż w nim koordynatora klastra.
  2. Wypełnij wniosek na formularzu URE, z załącznikami o członkach i instalacjach.
  3. Złóż wniosek jako koordynator. Prezes URE dokonuje wpisu w 14 dni od jego złożenia.
  4. Uzupełnij braki w 14 dni od doręczenia wezwania. W przeciwnym razie wniosek zostaje bez rozpoznania.
  5. Odbierz zaświadczenie o wpisie, które Prezes URE wydaje z urzędu.

Kłopoty sprawiały dokumenty. Po uruchomieniu rejestru o wpis starało się kilkanaście klastrów. W praktyce ich wnioski wymagały korekt albo uzupełnienia, co hamowało wpisy. Stąd nowy wzór wniosku URE. W październiku 2026 r. w rejestrze było czternaście klastrów. Koordynator każdego z nich składa do 30 czerwca sprawozdanie z działalności za poprzedni rok. Sam wpis nie oznacza jeszcze, że klaster działa. Pierwszy klaster energii elektrycznej ruszył dopiero jakiś czas po swoim wpisie. Najpierw trzeba było zmienić umowy członków.

Mechanika oszczędności członków klastra

Członek oszczędza głównie na niższych opłatach dystrybucyjnych za energię wytworzoną i zużytą w klastrze w tej samej godzinie, czyli na autokonsumpcji. Poza zwolnieniami z opłaty OZE i kogeneracyjnej mechanizm wsparcia klastrów obniża składnik zmienny stawki sieciowej i opłatę jakościową. Upust wynosi najwyżej 25% tych opłat, zależnie od tego, jakie warunki spełnia klaster. Do tego dochodzą mniejsze zakupy z rynku, bo część zapotrzebowania pokrywa lokalna produkcja.

Czy prąd w klastrze jest więc tańszy? Częściowo i tylko pod warunkami. Klaster musi być wpisany do rejestru, a łączna moc jego źródeł nie może przekraczać 150 MW. Klaster musi też móc pokryć w ciągu roku ustawowo określoną część rocznego zapotrzebowania członków. Do końca 2026 r. co najmniej 30% energii elektrycznej wytwarzanej i wprowadzanej do sieci w klastrze musi pochodzić z OZE. Od 2027 r. próg wynosi 50%. Energia kupiona poza klastrem kosztuje tyle, ile przewiduje umowa sprzedaży.

Zyski dla gminy jako członek lub koordynator klastra

Gmina zyskuje przede wszystkim na kosztach energii we własnych obiektach, bo ma ich wiele. Do klastra może wnieść m.in. następujące punkty poboru:

  • Budynki urzędu, szkół, przedszkoli i domów kultury.
  • Oświetlenie drogowe, które pobiera energię głównie nocą.
  • Oczyszczalnie ścieków, przepompownie i stacje uzdatniania wody.
  • Obiekty sportowe i baseny.

Spółki komunalne, np. od ciepła albo komunikacji miejskiej, mogą przystąpić do klastra obok gminy jako odrębni członkowie. Różne godziny zużycia ułatwiają bilansowanie: oświetlenie pobiera energię nocą, a szkoły w dzień.

Po co jednak gminie rola koordynatora? Jako koordynator może wpływać na to, jakie źródła powstaną i gdzie, zamiast czekać na decyzje inwestorów z zewnątrz. Po doświadczeniach kryzysu energetycznego lokalne źródło pod kontrolą samorządu jest też częścią bezpieczeństwa energetycznego. Na tereny inwestycyjne z dostępem do lokalnej energii łatwiej zaś przyciągnąć firmy, które rozliczają własny ślad węglowy.

Czym energetyka rozproszona różni się od centralnej i od czego zależy klaster?

Turbiny wiatrowe i mała farma fotowoltaiczna na polach uprawnych na skraju wsi

W modelu scentralizowanym energię wytwarzają duże elektrownie, a linie wysokich napięć przesyłają ją do odbiorców oddalonych o setki kilometrów. W rozproszonym powstaje w wielu małych odnawialnych źródłach przyłączonych do sieci średniego i niskiego napięcia, blisko miejsca zużycia. Klaster należy do drugiego modelu. Produkcja energii elektrycznej w Polsce przez dekady opierała się na pierwszym.

Energia zużyta blisko źródła pokonuje krótszą drogę, więc maleją straty przesyłowe i obciążenie krajowego systemu elektroenergetycznego. Rozproszenie zwiększa też odporność, bo awaria jednego dużego bloku albo linii dotyka mniejszej części odbiorców. Decentralizacja ma jednak lokalne granice. Możliwości klastra zależą od zasobów okolicy (wiatru na wybrzeżu, biomasy i biogazu w gminach rolniczych, nasłonecznienia dachów), dlatego jego plan zaczyna się od ich inwentaryzacji.