Formy ochrony przyrody w Polsce od parków po pomniki

Formy ochrony przyrody to dziesięć zamkniętych kategorii z art. 6 ustawy o ochronie przyrody: od parków narodowych i rezerwatów po pomniki przyrody i ochronę gatunkową. Chronią cały ekosystem, pojedynczy obiekt albo gatunek, a każdą ustanawia inny organ: państwo, województwo lub gmina. Na jednym terenie może obowiązywać kilka form naraz.

Formy ochrony przyrody w ustawie

Zamknięty katalog form w ustawie o ochronie przyrody liczy dziesięć pozycji. Zawiera go art. 6 ust. 1.

1. Parki narodowe
2. Rezerwaty przyrody
3. Parki krajobrazowe
4. Obszary chronionego krajobrazu
5. Obszary Natura 2000
6. Pomniki przyrody
7. Stanowiska dokumentacyjne
8. Użytki ekologiczne
9. Zespoły przyrodniczo-krajobrazowe
10. Ochrona gatunkowa roślin, zwierząt i grzybów

Formy chronią przyrodę na trzech poziomach, którymi są cały ekosystem, pojedynczy obiekt albo gatunek. Dalej znajdziesz pięć rzeczy, czyli to, jak formy się grupują, jak mocno chronią, kto je ustanawia, jak się na siebie nakładają i jak sprawdzić, czy obejmują konkretny teren.

Formy obszarowe, obiektowe i gatunkowa

Formy dzieli się według tego, co obejmują ochroną: duży teren, pojedynczy obiekt albo organizm. Do form obszarowych należy pięć pierwszych pozycji katalogu: parki narodowe, rezerwaty przyrody, parki krajobrazowe, obszary chronionego krajobrazu i obszary Natura 2000. Każda ma granicę na mapie. Jej zasady obowiązują na całym terenie w tej granicy.

Formy obiektowe, nazywane też indywidualnymi, to pomniki przyrody, stanowiska dokumentacyjne, użytki ekologiczne i zespoły przyrodniczo-krajobrazowe. Łączy je to, że akt rady gminy wskazuje pojedynczy obiekt albo niewielki fragment terenu. Dlatego użytek ekologiczny i zespół przyrodniczo-krajobrazowy trafiają tutaj, choć zajmują pewną powierzchnię. Chronią bowiem konkretne oczko wodne albo konkretny układ krajobrazu.

Ochrona gatunkowa roślin, zwierząt i grzybów jest w swojej grupie jedyna. Jej przedmiotem jest gatunek. Granice na mapie mają tylko strefy ochrony ostoi, wyznaczane dla wybranych gatunków.

Poza katalogiem zostają rezerwaty biosfery i obszary Ramsar, często wymieniane obok form ustawowych. To statusy międzynarodowe: pierwszy nadaje UNESCO w programie Człowiek i Biosfera, drugi wynika z konwencji ramsarskiej o obszarach wodno-błotnych. Same nie wprowadzają zakazów. Zakazy obowiązują na nich tylko tam, gdzie obejmuje je któraś z form ustawowych.

Ochrona ścisła, czynna i krajobrazowa

Ustawa zna trzy sposoby ochrony ekosystemów i tylko pierwszy z nich oznacza „nie ruszać”. Ochrona ścisła to całkowite i trwałe zaniechanie bezpośredniej ingerencji człowieka w ekosystemy i przebieg procesów przyrodniczych. Stosuje się ją tam, gdzie przyroda sama utrzymuje swój stan – w lasach naturalnych, na torfowiskach wysokich, w wysokich partiach gór.

Ochrona czynna działa odwrotnie. Ustawa definiuje ją jako stosowanie w razie potrzeby zabiegów ochronnych, które mają przywrócić naturalny stan ekosystemów albo zachować siedliska. Takie zabiegi to koszenie i wypas, odkrzaczanie, podnoszenie poziomu wody na osuszonych torfowiskach, reintrodukcja gatunków i usuwanie roślin obcego pochodzenia. Usuwanie obejmuje zwłaszcza gatunki inwazyjne w Polsce, takie jak barszcz Sosnowskiego czy nawłoć kanadyjska.

Dlaczego jednak zostawienie łąki w spokoju miałoby jej szkodzić? Większość łąk i muraw powstała dzięki koszeniu i wypasowi. Bez nich zachodzi sukcesja i teren zarastają najpierw krzewy, potem las. Gatunki światłolubne znikają wtedy razem z otwartą przestrzenią, choć nikt ich nie niszczył. Z tego powodu nieleśne siedliska Międzyodrza wymagają aktywnej ochrony, m.in. koszenia i wypasu zwierząt. Siedliska te są objęte projektem parku w Dolinie Odry.

Ochrona krajobrazowa jest najłagodniejsza: polega na zachowaniu cech charakterystycznych danego krajobrazu i dopuszcza gospodarkę, która tych cech nie zmienia.

Organy, które ustanawiają formy ochrony

Trzy szczeble dzielą między siebie dziesięć form:

• Państwo – park narodowy powstaje w drodze ustawy. Obszary Natura 2000 i listy gatunków chronionych wyznacza rozporządzeniami minister właściwy do spraw środowiska.
• Województwo – rezerwat przyrody tworzy zarządzeniem regionalny dyrektor ochrony środowiska. Park krajobrazowy i obszar chronionego krajobrazu ustanawia uchwałą sejmik województwa.
• Gmina – pomnik przyrody, stanowisko dokumentacyjne, użytek ekologiczny i zespół przyrodniczo-krajobrazowy ustanawia uchwałą rada gminy, po uzgodnieniu projektu z regionalnym dyrektorem ochrony środowiska.

Na szczeblu wojewódzkim działają dwa różne organy. Regionalny dyrektor ochrony środowiska należy do administracji rządowej i wydaje zarządzenia, sejmik jest organem samorządu i podejmuje uchwały.

Najwięcej uzgodnień wymaga park narodowy. Jego granice i ich zmianę trzeba uzgodnić z radami i sejmikami samorządów z jego terenu. Granice i otulinę określa rozporządzenie Rady Ministrów. Park Narodowy Doliny Dolnej Odry przygotowano w porozumieniu z samorządami: Szczecinem, gminami Widuchowa i Kołbaskowo, a także powiatami i sejmikiem. Prezydent zawetował jednak ustawę. W odpowiedzi rząd przygotował projekt rozporządzenia poszerzającego istniejący Drawieński Park Narodowy o część Międzyodrza.

Z tego podziału wynika też adres wniosku o objęcie terenu ochroną. Wniosek o pomnik przyrody czy użytek ekologiczny trafia do gminy, o rezerwat do regionalnej dyrekcji ochrony środowiska, a o park krajobrazowy do urzędu marszałkowskiego.

Nakładanie się form na jednym terenie

Ustawa wprost przewiduje, że formy ochrony nakładają się na siebie. Obszar Natura 2000 może obejmować część lub całość parków, rezerwatów, parków krajobrazowych, obszarów chronionego krajobrazu i form obiektowych. Na jednym hektarze mogą więc leżeć jednocześnie park krajobrazowy, rezerwat, obszar ptasi i pomnik przyrody.

Przepisy wszystkich tych form stosuje się łącznie. Obowiązują zakazy każdej z nich naraz, więc o tym, co dopuszczalne, w praktyce przesądza forma najsurowsza. Pomnik przyrody w parku krajobrazowym podlega zakazom z uchwały gminy i z uchwały sejmiku jednocześnie.

Z nakładania wynika zasada czytania statystyk. Odsetek powierzchni kraju objętej ochroną nie jest sumą powierzchni wszystkich form, bo ten sam teren zostałby wliczony kilka razy. Poprawne zestawienie liczy każdy hektar raz. Natura 2000 bywa w nim podawana osobno, bo w dużej części pokrywa się z pozostałymi formami. Na mapach trzeba więc sprawdzać każdą warstwę z osobna: brak parku nie wyklucza obszaru Natura 2000.

Rejestr form ochrony i status działki

Status terenu sprawdzisz w centralnym rejestrze form ochrony przyrody. Rejestr prowadzi Generalny Dyrektor Ochrony Środowiska. Dla każdej formy rejestr podaje m.in. datę ustanowienia, położenie administracyjne, opis i dziennik urzędowy, w którym ogłoszono akt. Granice znajdziesz w Geoserwisie GDOŚ – publicznych interaktywnych mapach, na których każda forma ma osobną warstwę.

Sprawdzenie działki przebiega w trzech krokach:

1. Odszukaj działkę na mapie i włącz wszystkie warstwy form ochrony, łącznie z Natura 2000 i otulinami parków.
2. Zanotuj nazwę każdej formy, która obejmuje teren, i odszukaj w rejestrze akt, który ją ustanowił.
3. Zapytaj organ właściwy dla tej formy o ograniczenia planowanej inwestycji, zanim kupisz działkę albo złożysz wniosek budowlany.

Od formy zależy rodzaj możliwych ograniczeń – od zakazów zapisanych w uchwale po obowiązek oceny oddziaływania przedsięwzięcia. Czy dotyczą one konkretnej działki, rozstrzyga organ: dyrektor parku, regionalny dyrektor ochrony środowiska, dyrekcja parku krajobrazowego albo gmina. Część ustaleń trafia też do miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego.

Parki narodowe

Park narodowy obejmuje co najmniej 1000 ha i chroni całą przyrodę oraz walory krajobrazowe. W Polsce działają 23 parki narodowe. Najmłodszy, Ujście Warty, utworzono w 2001 r.

Wewnątrz park nie jest jednolity. Plan ochrony dzieli go na obszary ochrony ścisłej, czynnej i krajobrazowej. Ochrona czynna obejmuje zwykle tereny przekształcone przez człowieka – dawne lasy gospodarcze, łąki i pastwiska. Na obszar ochrony ścisłej wejdziesz tylko tam, gdzie udostępnia go plan – wyznaczonym szlakiem, a czasem wyłącznie z przewodnikiem. W pozostałej części parku także poruszasz się tylko po szlakach i miejscach wyznaczonych przez dyrektora parku.

Wokół parku leży otulina, czyli strefa ochronna zabezpieczająca go przed zagrożeniami z zewnątrz, wynikającymi z działalności człowieka. Zakazy parku w niej nie obowiązują. Plan ochrony zawiera jednak ustalenia, które gminy przenoszą do planów miejscowych także dla otuliny.

Rezerwaty przyrody

Rezerwat przyrody chroni konkretny przedmiot ochrony wskazany w akcie, który go tworzy: las, torfowisko, stanowisko rośliny albo jaskinię. W przeciwieństwie do parku narodowego rezerwat nie ma progu powierzchni i bywa mniejszy niż hektar.

Rodzaj rezerwatu wynika z dominującego przedmiotu ochrony. Rozporządzenie ministra w sprawie rodzajów, typów i podtypów rezerwatów wyróżnia dziewięć rodzajów: leśne, torfowiskowe, florystyczne, faunistyczne, wodne, krajobrazowe, przyrody nieożywionej, stepowe i słonoroślowe. Rodzaj odczytasz z rejestru – rezerwat torfowiskowy chroni torfowisko, faunistyczny populację zwierząt. Plan ochrony rezerwatu ustanawia regionalny dyrektor ochrony środowiska aktem prawa miejscowego w formie zarządzenia.

Parki krajobrazowe

Park krajobrazowy chroni wartości przyrodnicze, historyczne i kulturowe oraz walory krajobrazowe w warunkach zrównoważonego rozwoju. Ustawa stanowi, że grunty rolne, leśne i inne nieruchomości pozostawia się w gospodarczym wykorzystaniu. Rolnictwo, leśnictwo i zabudowa trwają tu więc dalej. Uchwała o utworzeniu parku wybiera zakazy z katalogu ustawowego.

Katalog obejmuje m.in. poniższe zakazy:

• Przedsięwzięcia mogące znacząco oddziaływać na środowisko
• Nowa zabudowa w pasie 100 m od brzegów rzek, jezior i innych zbiorników wodnych
• Likwidacja naturalnych zbiorników wodnych, starorzeczy i obszarów wodno-błotnych

Uchwała może przewidywać odstępstwa od tych zakazów. Plan ochrony parku sejmik ustanawia uchwałą w terminie 6 miesięcy od otrzymania projektu.

Obszary chronionego krajobrazu

Obszar chronionego krajobrazu chroni wyróżniający się krajobraz o zróżnicowanych ekosystemach, cenny dla turystyki i wypoczynku albo jako korytarz ekologiczny. Takie korytarze łączą parki i rezerwaty. Gatunki mogą nimi migrować między tymi obszarami.

Park krajobrazowy i obszar chronionego krajobrazu różnią się funkcją i siłą ochrony. Park krajobrazowy chroni wartości zwartego terenu, ma plan ochrony i własną dyrekcję. Obszar chronionego krajobrazu nie ma planu ochrony ani administracji. Jego zakazy są najłagodniejsze wśród form obszarowych. Zajmuje przy tym największą powierzchnię kraju spośród form o rodowodzie wyłącznie krajowym.

Obszary Natura 2000

Europejska sieć Natura 2000 wynika z prawa unijnego i łączy obszary wyznaczane na podstawie dwóch dyrektyw. Dwa typy obszarów mają odrębne kody i odrębne przedmioty ochrony:

• Obszary specjalnej ochrony ptaków (kod PLB) – wyznacza się je na podstawie dyrektywy ptasiej do ochrony populacji dziko występujących ptaków jednego albo wielu gatunków.
• Specjalne obszary ochrony siedlisk (kod PLH) – chronią siedliska przyrodnicze oraz gatunki roślin i zwierząt inne niż ptaki, wskazane w dyrektywie siedliskowej.

Czy na takim obszarze nic nie wolno? Zamiast listy zakazów działa jeden: zakaz działań, które mogą znacząco negatywnie oddziaływać na cele ochrony obszaru. Przedsięwzięcie, które może na nie wpłynąć, przechodzi więc ocenę oddziaływania na obszar Natura 2000 z udziałem regionalnego dyrektora ochrony środowiska.

Ocena bada wpływ na konkretne przedmioty ochrony obszaru, dlatego ten sam projekt bywa dopuszczalny w jednym miejscu i niedopuszczalny kilometr dalej. Wynik zależy od projektu i stanu siedlisk. Działania ochronne określa plan zadań ochronnych, który regionalny dyrektor ustanawia zarządzeniem na 10 lat.

Pomniki przyrody

Pomnikiem przyrody może zostać pojedynczy twór przyrody żywej lub nieożywionej albo ich skupisko, o szczególnej wartości i indywidualnych cechach. Ustawa wymienia okazałe drzewa i krzewy, źródła, wodospady, wywierzyska, skałki, jary, głazy narzutowe oraz jaskinie. Skupiskiem bywa aleja drzew chroniona jako jeden pomnik. To najliczniejsza forma ochrony w Polsce.

Pomnik ustanawia uchwałą rada gminy. Zakazy z uchwały mogą sięgać także otoczenia obiektu, np. prac ziemnych i zmian stosunków wodnych. Przy drzewie liczy się zwłaszcza strefa korzeniowa: wykop pod koroną potrafi zniszczyć pomnik bez naruszenia pnia. Obowiązki właściciela gruntu wynikają z treści konkretnej uchwały.

Wniosek o ustanowienie pomnika może złożyć każdy, np. mieszkaniec, szkoła albo organizacja taka jak Liga Ochrony Przyrody. Zwykle zawiera lokalizację z numerem działki, opis obiektu z wymiarami, zdjęcia i uzasadnienie jego wartości przyrodniczej.

Ochrona zapisu geologicznej przeszłości

Stanowisko dokumentacyjne chroni miejsca ważne dla nauki i dydaktyki: odsłonięcia formacji geologicznych, nagromadzenia skamieniałości i tworów mineralnych, jaskinie, schroniska podskalne oraz fragmenty czynnych albo nieczynnych wyrobisk. Ich wartością jest informacja zapisana w skale. Ustawa dopuszcza nawet stanowiska niewyróżniające się w terenie, gdzie chroni się samo miejsce występowania formacji.

Pomnik przyrody nieożywionej chroni twór wyróżniający się wyglądem, stanowisko dokumentacyjne – dowód naukowy. Głaz narzutowy zostaje więc pomnikiem, a ściana kamieniołomu z warstwami skamieniałości – stanowiskiem. Takie warstwy dokumentują wymarłe zwierzęta i dawne środowiska.

Użytki ekologiczne

Użytek ekologiczny chroni pozostałości ekosystemów ważnych dla różnorodności biologicznej. Ustawa wylicza m.in. poniższe elementy, zebrane w grupy:

• Oczka wodne śródpolne i śródleśne oraz naturalne zbiorniki wodne
• Bagna, torfowiska i starorzecza
• Kępy drzew i krzewów, wydmy i skarpy
• Płaty nieużytkowanej roślinności, wychodnie skalne i kamieńce
• Stanowiska rzadkich lub chronionych gatunków, ich ostoje i miejsca rozmnażania

Po co chronić bagienko na skraju pola? W krajobrazie rolniczym takie miejsca bywają ostatnimi siedliskami płazów, które w oczku składają skrzek, a w zaroślach zimują. Zasypanie jednego oczka może odciąć populację od rozrodu, bo kolejny zbiornik leży poza zasięgiem jej wędrówek. Ochrona zwierząt tak mało mobilnych zależy więc od sieci drobnych siedlisk.

Użytek powstaje często z inicjatywy mieszkańców albo lokalnych przyrodników.

Zespoły przyrodniczo-krajobrazowe

Zespół przyrodniczo-krajobrazowy chroni fragmenty krajobrazu naturalnego i kulturowego ze względu na ich walory widokowe lub estetyczne. Przykładem jest dawne założenie parkowe przy dworze, fragment doliny rzecznej z meandrami i skarpami albo wzgórze z panoramą okolicy.

Zespół i użytek ekologiczny różnią się przedmiotem ochrony. Użytek ekologiczny chroni siedlisko, zespół – widok i układ krajobrazu: aleje, osie widokowe, proporcje lasu, łąki i wody. Uchwała dla zespołu może więc zakazać np. przekształcania rzeźby terenu czy umieszczania tablic reklamowych, nawet gdy nie żyje tam żaden rzadki gatunek. Kryterium rozróżnienia jest proste. Gdy chodzi o pozostałość ekosystemu, mamy użytek. Gdy chodzi o to, jak teren wygląda, mamy zespół.

Ochrona gatunkowa roślin, zwierząt i grzybów

Ochrona gatunkowa idzie za organizmem w całym kraju, niezależnie od granic parków i rezerwatów. Zwierzęta chronione w Polsce są wymienione imiennie w rozporządzeniu ministra.

Według informacji GDOŚ o ochronie gatunkowej ma ona zapewnić przetrwanie i właściwy stan ochrony dziko występujących gatunków. Dotyczy to gatunków rzadkich, endemicznych, podatnych na zagrożenia i zagrożonych wyginięciem. Osobne rozporządzenia dla roślin, zwierząt i grzybów przewidują dwa stopnie ochrony gatunku. Ścisła ochrona gatunkowa wyklucza pozyskanie, częściowa dopuszcza je w określonym zakresie. Ten zakres rozporządzenie wskazuje przy konkretnym gatunku.

Rozporządzenie o ochronie zwierząt wskazuje gatunki ściśle chronione wymagające ochrony czynnej. Dla wybranych gatunków wyznacza też strefy ochrony ostoi, miejsc rozrodu lub regularnego przebywania.

Zezwolenie na odstępstwo od zakazów wydaje regionalny dyrektor ochrony środowiska, a w części spraw Generalny Dyrektor Ochrony Środowiska. Czerwone Listy oceniają stopień zagrożenia, ale zakazów nie wprowadzają, więc zwierzęta zagrożone wyginięciem nie zawsze są objęte ochroną prawną.