Puszcza Białowieska – lokalizacja, zwierzęta i szlaki

Puszcza Białowieska to rozległy kompleks leśny na wschodnim skraju Polski, przecięty granicą z Białorusią, a po polskiej stronie leżący niemal w całości w powiecie hajnowskim na Podlasiu. Przetrwała, bo przez stulecia była chronionym łowiskiem władców, a zakazy wyrębu powstrzymywały osadnictwo. Nie jest to jednak las nigdy nietknięty. Jej wyjątkowość polega na tym, że wciąż dominują w niej naturalne procesy, których świadkami są żubry i martwe świerki pełne życia.

Położenie puszczy – Podlasie, powiat hajnowski i granica z Białorusią

Puszcza Białowieska leży na wschodnim skraju Polski, w województwie podlaskim. Środkiem lasu biegnie granica państwowa z Białorusią. Las nie kończy się więc na polskiej mapie: większa część kompleksu leży po stronie białoruskiej.

Po polskiej stronie puszcza mieści się niemal w całości w powiecie hajnowskim. Obejmuje przede wszystkim gminy Białowieża, Narewka, Hajnówka i Dubicze Cerkiewne. Za jej umowny środek uchodzi wieś Białowieża, w której mieści się siedziba parku narodowego. Hajnówka, najbliższe miasto, leży na zachodnim skraju lasu i dla większości przyjezdnych jest bramą do puszczy. Pod względem fizycznogeograficznym to wschodnia część Równiny Bielskiej, czyli płaskiej niziny bez wyraźnych wzniesień.

Po stronie białoruskiej puszcza leży w obwodach brzeskim i grodzieńskim, w rejonach kamienieckim, prużańskim i świsłockim. Tam masyw należy do parku narodowego z siedzibą w Kamieniukach.

Odległość najłatwiej liczyć od Białegostoku. Do Białowieży jest stamtąd około 90 km, co zwykle oznacza półtorej do dwóch godzin jazdy. Z Warszawy trasa wydłuża się, w zależności od drogi, do około 210, 230 albo 250 km. Na trasie przez Hajnówkę ostatni odcinek do Białowieży to około 20 km drogi przez las.

Co pokazuje mapa puszczy i skąd biorą się różne powierzchnie?

Różne powierzchnie puszczy biorą się stąd, że na jej mapie nakładają się różne granice: lasu, państwa, parku i wpisu UNESCO. Która liczba jest więc prawdziwa? Każda, o ile wiadomo, którego obszaru dotyczy:

• Cały kompleks leśny – w części źródeł około 150 tys. ha po obu stronach granicy.
• Polska część puszczy – około 62 tys. ha.
• Białowieski Park Narodowy – 10 517 ha w środkowej części polskiej strony.

Dwa kolejne obszary wyznacza wpis UNESCO, który obejmuje obie strony granicy. Według raportu misji UNESCO obiekt liczy 141 885 ha, z czego na część polską przypada 59 577 ha. Jego strefa buforowa ma 166 708 ha, w tym 35 835 ha w Polsce. To pas wokół obiektu dziedzictwa, a nie przygraniczna strefa zakazu wstępu, o której mowa przy szlakach.

Granice parku, rezerwatów i przebieg szlaków zaznaczają mapy turystyczne parku i nadleśnictw. Zasięg form ochrony przyrody można sprawdzić w bezpłatnym Geoserwisie GDOŚ. W terenie orientację ułatwiają rzeki: Narewka płynie przez Białowieżę na północny zachód. Hwoźna przecina północną część puszczy i wpada do Narewki.

Królewskie łowisko – dlaczego puszcza przetrwała do dziś?

Puszcza przez stulecia była chronionym łowiskiem władców. Zakazy polowań i wyrębu powstrzymywały osadnictwo, które wykarczowało sąsiednie lasy. Już w 1409 roku Władysław Jagiełło gromadził tu mięso na wojnę z zakonem.

Zakazy spowolniły wyniszczanie, ale nie zatrzymały gospodarki: działały tu barcie, smolarnie i wypał węgla, a w czasie I wojny światowej las intensywnie wycinano. Pierwotna puszcza oznacza więc las, w którym dominują naturalne procesy, a nie las nigdy nietknięty.

Park narodowy to nie cała puszcza – kto chroni którą część?

Status parku narodowego ma tylko około jednej szóstej polskiej części puszczy. Ochrona ścisła obejmuje 6059,27 ha, czyli ponad połowę powierzchni Białowieskiego Parku Narodowego. Jej częścią jest Obręb Ochronny Rezerwat, czyli dawny Rezerwat Ścisły. Resztą polskiej strony, czyli mniej więcej pięcioma szóstymi powierzchni, zarządzają nadleśnictwa Białowieża, Browsk i Hajnówka. W ich granicach leżą rezerwaty przyrody, w tym rozległy rezerwat Lasy Naturalne Puszczy Białowieskiej.

Od form krajowych zależy, co wolno robić w lesie. W parku i w rezerwatach gospodarkę się wyklucza albo ogranicza, a w pozostałych lasach nadleśnictwa prowadzą ją według planów urządzenia lasu.

Tytuły międzynarodowe działają inaczej: same nie zakazują gospodarki leśnej, tylko zobowiązują państwo do zachowania wartości, za które je przyznano. Puszcza ma trzy takie tytuły:

• Lista Światowego Dziedzictwa UNESCO – wymaga utrzymania wyjątkowej wartości obiektu i składania raportów o jego stanie.
• Natura 2000 – nakazuje, by działania w lesie nie pogarszały stanu chronionych siedlisk i ptaków.
• Rezerwat biosfery – obszar w programie UNESCO „Człowiek i biosfera”, który łączy ochronę z gospodarką i życiem mieszkańców, bez własnych zakazów.

Na Listę Światowego Dziedzictwa Białowieski Park Narodowy trafił w 1979 roku. W 1992 roku wpis rozszerzono o białoruską Biełowieżską Puszczę, a w 2014 roku o większość polskiej części lasu poza parkiem.

Najostrzejszy spór o wycinkę przypadł na lata 2016–2017, gdy przy masowym pojawie kornika drukarza zwiększono pozyskanie drewna. Sprawę rozstrzygnął wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE z 17 kwietnia 2018 roku. Trybunał stwierdził, że Polska uchybiła zobowiązaniom wynikającym z dyrektyw siedliskowej i ptasiej.

Jakie zwierzęta żyją w puszczy i gdzie je zobaczyć?

Żubr jest symbolem puszczy, bo żyje tu największa wolno żyjąca populacja tego gatunku. Według wyników liczenia żubrów na 31 grudnia 2025 roku w rejonie puszczy zaobserwowano 1176 żubrów. Wśród nich było 176 cieląt. Liczenie objęło polską część puszczy z terenami przyległymi.

Żubr to jednak tylko jeden z wielu gatunków. Obiekt UNESCO chroni 59 gatunków ssaków, ponad 250 gatunków ptaków, 13 płazów, 7 gadów i ponad 12 000 gatunków bezkręgowców. Wśród ssaków są też duże drapieżniki, ryś euroazjatycki i wilk szary, ale turyści widują je rzadko.

O naturalności lasu świadczą raczej gatunki mniej widowiskowe. Dzięcioł trójpalczasty żeruje na zamierających świerkach. Sóweczka, najmniejsza sowa Europy, gniazduje w dziuplach wykutych przez dzięcioły. Martwe drzewa w Puszczy Białowieskiej żywią też wiele gatunków grzybów i chrząszczy. W lesie gospodarczym takie pnie zwykle się usuwa, dlatego obecność tych gatunków świadczy o naturalnych procesach.

Czy żubra spotkasz przy drodze? Zdarza się to głównie zimą i wczesną wiosną, gdy stada wychodzą na łąki koło wsi. Pewną obserwację daje jednak dopiero Rezerwat Pokazowy Żubrów pod Białowieżą, gdzie zwierzęta żyją w dużych zagrodach. Na wolności zostań w samochodzie albo kilkadziesiąt metrów od zwierzęcia i nie podchodź do krów z cielętami, bo żubr potrafi zaatakować.

Szlaki w puszczy

Turyści indywidualni chodzą bez przewodnika po szlakach poza obszarem ochrony ścisłej. Trasa do Dębu Jagiełły jest jedyną trasą turystyczną w obszarze ochrony ścisłej BPN. Wycieczka nią trwa około 3–4 godzin.

Wejście na nią określają zasady wstępu do rezerwatu. Obszar ten zwiedza się wyłącznie z przewodnikiem, który ma ważną licencję wydaną przez dyrektora BPN, w grupie liczącej najwyżej 10 osób. Grupy zorganizowane liczące więcej niż 20 osób potrzebują przewodnika z taką licencją albo opieki pracownika BPN także na pozostałych szlakach parku. W całym parku nie wolno przy tym schodzić z udostępnionych tras, szlaków i ścieżek przyrodniczych.

Trasy w puszczy dzielą się na trzy grupy.

• Ścieżki edukacyjne wokół Białowieży – krótkie pętle, jak Szlak Dębów Królewskich, czyli drewniana kładka, którą przechodzi się zwykle w mniej niż godzinę.
• Szlaki piesze i rowerowe – Carska Tropina, Wilczy Szlak i Tropem Żubra bez przewodnika oraz dłuższe trasy na północ, jak żółty szlak Białowieża–Narewka (21 km).
• Rezerwat ścisły – wejście na zasadach opisanych wyżej.

Z Hajnówki do Topiła kursuje też kolejka wąskotorowa.

Trasy dochodzące do granicy z Białorusią podlegały dodatkowemu warunkowi. Od 13 czerwca 2024 r. obowiązywał tam zakaz przebywania, który komunikat MSWiA o strefie przedłużył do marca 2025 r. Na odcinku 59,24 km zakaz obejmował pas 200 m od granicy. Na 15,26 km w rejonie rezerwatów strefa sięgała ok. 2 km w głąb kraju. Strefa leżała w zasięgu placówek Straży Granicznej, m.in. w Białowieży. Komendant placówki mógł wydać zgodę na pobyt.

Przepisy przedłużano co 90 dni, więc dostępność przygranicznych odcinków, w tym Białowieskiego Szlaku Transgranicznego, trzeba sprawdzić przed wyjazdem. Od czerwca 2022 roku granicę zamyka też zapora, która zdaniem IUCN podzieliła w praktyce obiekt na dwie części.