Jakie zwierzęta są zagrożone wyginięciem w Polsce i na świecie?

Zwierzęta zagrożone wyginięciem to gatunki, którym Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) przypisała jedną z trzech kategorii: krytycznie zagrożony, zagrożony albo narażony. O kategorii decyduje przede wszystkim tempo spadku liczebności, mierzone według stałych kryteriów. Status nie jest wyrokiem. Żubr, ratowany od dziesięcioleci, przeszedł w ocenie globalnej do gatunków bliskich zagrożenia.

Kiedy gatunek uznaje się za zagrożony wyginięciem?

O statusie gatunku decyduje ocena według stałych kryteriów Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody (IUCN). Słowo „zagrożony” obejmuje w niej trzy stopnie ryzyka: krytycznie zagrożony (CR), zagrożony (EN) i narażony (VU). Stopnie te rozdziela między innymi tempo spadku liczebności. Jeden z progów CR zapisano w kryteriach Czerwonej Listy jako kryterium A1. Jest to spadek o co najmniej 90% w ciągu 10 lat albo trzech pokoleń, przy czym liczy się dłuższy z dwóch okresów. Dla EN i VU progi w tym samym kryterium są niższe.

Poza trzema stopniami zagrożenia skala ma kategorie łagodniejsze i ostateczne. Niżej stoją NT, czyli gatunki bliskie zagrożenia, oraz LC, czyli gatunki najmniejszej troski. Wyżej są EW, gatunki wymarłe na wolności, i EX, kategoria zamykająca, do której trafiają wymarłe zwierzęta.

Według komunikatu IUCN z 2026 roku Czerwona Lista Gatunków Zagrożonych obejmuje 175 909 ocenionych gatunków. Z tej liczby 49 505 jest zagrożonych wyginięciem. Ocenę się powtarza, więc gatunek może zmienić kategorię w obie strony: w górę, gdy spadek przyspiesza, albo w dół, gdy ochrona zaczyna działać.

Zwierzęta zagrożone wyginięciem w Polsce

Morświn bałtycki, kozica, żółw błotny i żbik to jedne z najbardziej zagrożonych zwierząt w Polsce. Jak wynika z danych Stacji Morskiej UG, w Bałtyku żyje około 500 morświnów. IUCN uznaje tę populację za krytycznie zagrożoną. Polska czerwona księga zwierząt z 2001 roku daje morświnowi kategorię CR, tę samą co kozicy, która w kraju żyje wyłącznie w Tatrach. Żółw błotny i żbik mają w księdze kategorię EN, choć nowsza czerwona lista kręgowców z 2022 roku przesunęła żbika do CR.

Czy z kategorii zagrożenia da się wyjść? Dowodem jest żubr. Według danych Księgi Rodowodowej Żubrów w Polsce żyje 3060 żubrów. Największe wolne stada mieszkają w Puszczy Białowieskiej (870) i w Bieszczadach (764). W krajowej księdze żubr ma kategorię EN, natomiast w globalnej ocenie IUCN przesunięto go z VU do NT. Leśnicy podkreślają jednak, że mimo wzrostu liczebności żubr wciąż nie jest gatunkiem bezpiecznym.

Ryś, niedźwiedź brunatny, wilk i foka szara są w innym położeniu. Ryś żyje głównie w Karpatach i na północnym wschodzie, niedźwiedź niemal wyłącznie w Karpatach. Wilków od lat przybywa. Foka szara wróciła na polskie wybrzeże.

Które zwierzęta na świecie są najbliżej wyginięcia?

Najbliżej wyginięcia są zwierzęta z kategorią CR, czyli krytycznie zagrożone.

Skrajnym przypadkiem jest morświn kalifornijski, czyli vaquita, którego IUCN klasyfikuje jako CR. Zgodnie z przeglądem badań nad vaquitą kolejne liczenia terenowe wykazywały stały spadek liczebności. Za główną przyczynę śmierci uznaje się przyłów podczas nielegalnych połowów totoaby. Autorzy przeglądu oceniają, że dotychczasowe środki ochrony nie były skuteczne.

Kategorię CR mają też:

• Nosorożec jawajski – przetrwał w jednej populacji, w Parku Narodowym Ujung Kulon na zachodzie Jawy, po dziesięcioleciach polowań na róg.
• Orangutan sumatrzański – traci nizinne lasy deszczowe Sumatry, wycinane pod plantacje i drogi.
• Żółw szylkretowy – był masowo odławiany dla szylkretu, czyli rogowych płytek pancerza, a jego jaja zbierano z plaż.
• Norka europejska – zniknęła z niemal całego dawnego zasięgu w Europie i trzyma się w kilku rozproszonych ostojach.

Ten sam gatunek, różny status

Wilk, wąż Eskulapa i norka europejska noszą rozbieżne etykiety, bo działają trzy niezależne porządki i każdy odpowiada na inne pytanie. Czerwona Lista Gatunków Zagrożonych IUCN ocenia ryzyko wyginięcia gatunku na świecie, a Polska czerwona księga zwierząt – ryzyko jego zniknięcia z kraju.

Rozbieżność między tymi dwiema ocenami działa w obie strony. Wąż Eskulapa ma globalnie kategorię LC, a w krajowej księdze CR, bo w Polsce żyje tylko w Bieszczadach. Norka europejska to przypadek odwrotny: na świecie ma CR, w księdze status gatunku zanikłego (EXP), bo z Polski zniknęła w pierwszej połowie XX wieku.

Trzeci porządek tworzy prawo. Rozporządzenie o ochronie gatunkowej dzieli gatunki chronione na objęte ochroną ścisłą i częściową. Zakazy dotyczą dziko występujących zwierząt z obu grup. Jest to porządek prawny, a nie ocena ryzyka wyginięcia. Dlatego wilk, globalnie LC, jest w Polsce pod ścisłą ochroną. Z tego samego powodu norka europejska wciąż figuruje wśród gatunków chronionych.

Komu więc wierzyć, gdy wilk raz stoi wśród „zagrożonych”, a gdzie indziej czyta się, że go przybywa? Każdej liście w jej zakresie – świata, kraju albo zakazów. Lista zakazów dotyczy przy tym pojedynczych gatunków. Całe obszary chronią inne formy ochrony przyrody, czyli parki narodowe, rezerwaty i obszary Natura 2000.

Przyczyny, przez które gatunki trafiają na czerwone listy

Utrata siedlisk, kłusownictwo i nielegalny handel, gatunki obce, przyłów oraz zmiany klimatu to pięć częstych przyczyn, które spychają zwierzęta na czerwone listy. Rzadko działają pojedynczo. IUCN opisała w raporcie na 60-lecie Czerwonej Listy główne zagrożenia gatunków słodkowodnych. Są to zanieczyszczenia, przełowienie, zmiana klimatu, gatunki obce, tamy i pobór wody.

Cztery z pięciu przyczyn mają swój przykład wśród opisanych wyżej zwierząt:

• Utrata siedlisk – orangutan sumatrzański traci las pod plantacje, a wąż Eskulapa w Bieszczadach – zarastające polany i łąki.
• Kłusownictwo i nielegalny handel – zepchnęły na skraj nosorożca jawajskiego i żółwia szylkretowego.
• Gatunki obce – tam, gdzie norka europejska przetrwała, wypiera ją większa i sprawniejsza norka amerykańska.
• Przyłów i połowy – spośród zgłoszeń o bałtyckich morświnach z lat 1990–1999 aż 75% dotyczyło osobników z rybackiego przyłowu. Cienkich nylonowych stawnych sieci skrzelowych morświny nie wykrywają echolokacją.
• Zmiany klimatu – przekształcają warunki w całym zasięgu gatunku naraz, więc nie osłoni przed nimi żaden rezerwat.

Czy każdy z tych gatunków da się uratować? Zależy to od przyczyny. Przyłów wymaga zmiany narzędzi połowowych, gatunek obcy wymaga usuwania, a ocieplenia nie cofnie lokalna ochrona. Trzy gatunki fok arktycznych przesunęły się bliżej wyginięcia. IUCN w aktualizacji listy z 2025 roku wiąże to ze zmianą klimatu. W tej samej ocenie globalna populacja żółwia zielonego odbudowuje się dzięki działaniom ochronnym.