Czym jest puszcza pierwotna i czym różni się od zwykłego lasu?

Pierwotna puszcza to las ukształtowany wyłącznie przez przyrodę, bez bezpośredniego i pośredniego wpływu człowieka. Zanieczyszczenia przemysłowe docierają z opadami niemal wszędzie, dlatego takiego lasu w ścisłym sensie praktycznie już nie ma. Zostały lasy o charakterze pierwotnym. W nich o składzie, wieku i śmierci drzew decydują procesy naturalne, a nie plan wyrębu.

Czym jest puszcza pierwotna?

Puszcza pierwotna to las ukształtowany przez przyrodę bez bezpośredniego i bez pośredniego wpływu człowieka. Wszystko rozstrzyga warunek wpływu pośredniego. Imisje przemysłowe krążą w atmosferze i z opadami docierają niemal wszędzie, dlatego las pierwotny w ścisłym sensie praktycznie już nie istnieje.

Leśnicy pomijają więc oddziaływania pośrednie i mówią o lasach „o charakterze pierwotnym” także wtedy, gdy zachowały dawne ślady człowieka.

Puszcza, las naturalny i las pierwotny to nie to samo

Słowo „puszcza” w nazwie lasu mówi o tradycji nazewniczej, a nie o pierwotności. Dawniej oznaczało dzikie, niezamieszkane pustkowie, a dziś bywa po prostu nazwą dużego kompleksu leśnego. Czy każda „Puszcza” na mapie jest więc pierwotna? Nie jest: Puszcza Białowieska ma fragmenty o charakterze pierwotnym. Wiele innych puszcz to w większości lasy gospodarcze.

Zamiast dwóch szufladek lepiej posłużyć się skalą naturalności. Klasyfikacja lasów FAO układa lasy na ciągłej skali. Jeden jej koniec zajmują lasy pierwotne bez widocznych śladów dawnej ani obecnej działalności człowieka. Pomiędzy mieszczą się lasy odnawiające się naturalnie i sadzone, z różnym stopniem ingerencji. Poza klasyfikacją FAO w opisach lasów używa się pięciu określeń. Rozróżnia je to, jak głęboko i jak dawno ingerował człowiek.

• Las pierwotny – brak wpływu człowieka, także pośredniego, jak w definicji Encyklopedii Leśnej.
• Las naturalny – skład i struktura zbliżone do pierwotnych, odnowienie wyłącznie naturalne, bez siewu i sadzenia; dawne ślady człowieka są dopuszczalne.
• Las półnaturalny – drzewa odnawiają się głównie same, ale cięcia lub dawne użytkowanie zmieniły skład albo strukturę.
• Las wtórny – wyrósł na miejscu lasu wyciętego albo na dawnym gruncie rolnym, więc ciągłość ekosystemu została przerwana. Bywa zarazem półnaturalny albo gospodarczy.
• Las gospodarczy – założony i prowadzony dla produkcji drewna; skład, zagęszczenie i wiek wyrębu wyznacza plan urządzenia lasu.

Czym las o charakterze pierwotnym różni się od lasu gospodarczego?

Różnica sprowadza się do tego, kto decyduje o składzie, wieku i końcu życia drzew. W lesie gospodarczym robi to człowiek, w pierwotnym procesy naturalne. Leśnik wybiera gatunki, często sadzi je w jednym czasie i wycina po osiągnięciu wieku rębności. Przepisy o planach urządzenia lasu przyjmują jako minimalny wiek rębności 80 lat dla sosny i świerka, 100 dla buka, 120 dla dębu. Te same gatunki naturalnie dożywają kilkuset lat, więc w lesie gospodarczym ostatnie stadia życia drzewa pojawiają się rzadko.

Z tej jednej zmiany wynikają różnice widoczne gołym okiem. W lesie o charakterze pierwotnym obok siebie rosną drzewa we wszystkich stadiach życia, od siewek po starodrzew. Struktura piętrowa drzewostanu wypełnia przestrzeń od runa po korony. Światło zwolnione przez obumarłe drzewo od razu wykorzystują przy tym młodsze pokolenia.

Najłatwiej uchwycić tę różnicę na przykładzie martwego drewna. Przeciętna zasobność martwego drewna w Lasach Państwowych, w większości gospodarczych, wynosi przeciętnie ponad 8 m³ na hektar. W lesie naturalnym obumarłe drzewa zostają do rozkładu, więc martwego drewna jest tam więcej. Przykładem są martwe drzewa w Puszczy Białowieskiej, które stoją albo leżą latami. Tworzą przy tym mikrosiedliska: dziuple, wypróchnienia, odstającą korę, pnie z owocnikami grzybów. Korzystają z nich grzyby, chrząszcze i ptaki dziuplaki, dlatego taki las zwykle mieści bogatsze zespoły gatunków.

Dlaczego taki las zwykle lepiej znosi gradacje owadów, czyli ich masowe pojawy? Owad wyspecjalizowany w jednym gatunku drzewa trafia tam na przemian na drzewa żywicielskie i obce, młode i stare.

Według badań z Europy Środkowej większa różnorodność składu i struktury lasu wygasza też przyszłe gradacje kornika. Nie oznacza to odporności bezwarunkowej. Po zaburzeniu, na przykład suszy albo huraganie, populacja kornika w lesie niegospodarowanym łatwiej przechodzi w gradację.

Gdzie przetrwały lasy o charakterze pierwotnym?

Według mapy lasów pierwotnych Europy znane lasy pierwotne zajmują 1,4 mln ha w 32 krajach. To 0,7% powierzchni lasów kontynentu. Autorzy uznają ten szacunek za zaniżony, bo część takich lasów nie została jeszcze zmapowana. W jakiejś formie chronionych jest 89% z nich, ale ściśle tylko 46%. Przetrwały głównie w górach i w strefie borealnej. Autorzy tłumaczą to rozmieszczenie wiekami użytkowania ziemi i gospodarki leśnej.

W Polsce lasy o charakterze pierwotnym leżą między innymi w tych rejonach.

• Białowieski Park Narodowy – najlepiej zachowane fragmenty niżowego lasu liściastego i mieszanego.
• Obszary ochrony ścisłej na Babiej Górze i w Gorcach – górskie lasy regla dolnego i górnego.
• Bieszczady – buczyny wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.
• Tatry – część górnoreglowych borów świerkowych.

Jak podaje profil bieszczadzkich buczyn UNESCO, tamtejsze buczyny w większości nigdy nie były objęte gospodarką leśną. Ochroniła je niedostępność, czyli oddalenie od rynków i dróg, oraz wysiedlenia ludności po II wojnie światowej.

Czy Puszcza Białowieska spełnia definicję lasu pierwotnego?

W ścisłym sensie nie, ale jej najlepiej chronione fragmenty mają charakter pierwotny. Spór o „ostatni las pierwotny Europy” wynika głównie z tego, że obie strony posługują się innymi definicjami.

Kryterium braku wpływu człowieka wyklucza Puszczę jednoznacznie. Lotnicze skanowanie laserowe i wykopaliska ujawniły tu kurhany, ślady dawnych pól, mielerze do wypalania węgla i smolarnie. Najstarsze ślady sięgają pradziejów. Wiele kurhanów pochodzi z okresu wpływów rzymskich i wczesnego średniowiecza.

Kryterium naturalności daje inny obraz. W najstarszej części obszaru ochrony ścisłej, którym zarządza Białowieski Park Narodowy, procesy naturalne przebiegają bez ingerencji od ponad stu lat. Te fragmenty należą do najbardziej naturalnych lasów niżowych Europy.

Większość polskiej części Puszczy leży poza parkiem i zarządzają nią Lasy Państwowe. Spór o postępowanie ze świerkami zamierającymi po gradacji kornika drukarza jest osobną sprawą i dotyczy zarządzania lasem.

Droga od lasu użytkowego do naturalnego

Las gospodarczy wyłączony z użytkowania stopniowo nabiera cech naturalnych. Najpierw przybywa martwego drewna i starych drzew. Ślady dawnej gospodarki, czyli skład gatunkowy, układ drzewostanu i przekształcona gleba, zostają na długo.

Tempo tej przemiany wyznacza biologia drzew. W lasach bukowych pełny cykl odnowienia trwa 250–300 lat, a czasem dłużej. Tyle trzeba, by las wyłączony z użytkowania przeszedł wszystkie fazy wzrostu, owocowania, starzenia, śmierci i rozkładu drzew. Cały ten cykl przechodzi objęta ochroną ścisłą buczyna Grumsin w Brandenburgii.