Jak wygląda las deszczowy? Piętra, klimat i największe obszary
Spis treści
Las deszczowy to wiecznie zielony las rosnący tam, gdzie w każdym miesiącu spada ponad 60 mm deszczu i nie ma pory suchej. O typie lasu rozstrzyga najsuchszy miesiąc, a nie roczna suma opadów. Dlatego nie każdy las tropikalny jest deszczowy. I nie każdy las deszczowy rośnie w tropikach, bo deszczowe lasy strefy umiarkowanej porastają choćby zachodnie wybrzeża obu Ameryk.
Las deszczowy, las tropikalny i dżungla
Las deszczowy to las wiecznie zielony, który rośnie tam, gdzie deszcz pada przez cały rok i nie ma pory suchej. W klasyfikacji Köppena tropikalnemu lasowi deszczowemu odpowiada klimat Af, w którym opady w każdym miesiącu przekraczają 60 mm, a średnia temperatura miesięczna jest wyższa niż 18 °C. O typie lasu rozstrzyga więc najsuchszy miesiąc, a nie suma roczna. Wystarczy jeden miesiąc poniżej 60 mm, żeby las przestał spełniać definicję.
Na tym progu rozchodzą się słowa „tropikalny” i „deszczowy”. W klimacie monsunowym Am roczna suma opadów bywa bardzo wysoka, ale w najsuchszym miesiącu spada mniej niż 60 mm deszczu. Rośnie tam las tropikalny sezonowy. Typowy las równikowy, w Ameryce Południowej nazywany selwą, spełnia natomiast kryterium Af przez wszystkie dwanaście miesięcy.
Położenie w tropikach nie jest też warunkiem koniecznym. Lasy deszczowe rosną na wszystkich kontynentach poza Antarktydą. Deszczowe lasy strefy umiarkowanej skupiają się między 40° a 60° szerokości geograficznej. Rosną głównie na zachodnich wybrzeżach obu Ameryk i w południowo-wschodniej Australii. „Tropikalny” mówi zatem o położeniu, „deszczowy” o opadach – to dwa niezależne kryteria.
Dżungla jest nazwą najmniej ścisłą. Wilgotny las równikowy bywa nazywany dżunglą, choć temu określeniu przypisuje się też węższe znaczenie. Chodzi wtedy o gęste zarośla, często wtórne.
Jak wygląda las deszczowy z bliska?
Rośliny lasu deszczowego nie znają przerwy w sezonie wegetacyjnym i to odróżnia go od lasu europejskiego. Bez pory suchej i bez mrozu drzewa nie muszą zrzucać liści ani oszczędzać wody, dlatego las jest wiecznie zielony. Brak pór roku widać nawet w drewnie: u wielu gatunków przekrój pnia nie ma wyraźnych słojów, bo przyrost nie zatrzymuje się ani zimą, ani w suszy. Dominują fanerofity, czyli drzewa i krzewy, których pąki odnawiające tkwią wysoko nad ziemią.
- Wysokie, słabo rozgałęzione pnie – korona zaczyna się dopiero u szczytu, bo gałęzie pod zwartym dachem lasu nie miałyby światła. W piętrze średnim rosną niewielkie drzewa o nagich pniach.
- Epifity – storczyki, ananasowate, kaktusowate i niektóre figowce rosną na gałęziach innych drzew, bo wysoko dociera światło. To nie pasożyty: same się utrzymują, a cudze drewno służy im wyłącznie za podporę.
- Liany – zdrewniałe pnącza zakorzenione w ziemi wspinają się po pniach aż do koron. Niektóre rośliny spuszczają z góry korzenie powietrzne.
- Duże liście w cieniu – rośliny niższych pięter często mają szerokie blaszki, którymi wyłapują resztki światła.
Z bliska widać jeszcze dwa szczegóły, oba związane z wodą i wiatrem. Liście zakończone ostrym, zwisającym koniuszkiem łatwo zrzucają wodę, więc skórzaste ulistnienie szybko obsycha po ulewie. U podstawy wielkich drzew wyrastają deskowate korzenie przyporowe, które stabilizują ciężkie u szczytu pnie przy rzadkich, silnych wiatrach.
Piętra lasu deszczowego
Piętra lasu deszczowego wyznacza dostęp do światła: rośnie on z wysokością, a przy ziemi spada niemal do zera. W tym samym kierunku zmienia się wiatr, najsilniejszy u szczytu i prawie nieodczuwalny przy gruncie. Materiały szkolne wymieniają cztery piętra, a ujęcia leśne dzielą drzewostan na trzy i osobno dodają runo – to różnica w łączeniu warstw.
Piętro drzew wynurzonych
Pojedyncze olbrzymy osiągają 60, a nawet więcej metrów wysokości i wyraźnie wystają ponad otoczenie. Puchowiec pięciopręcikowy, czyli ceiba, osiąga ponad 60 m. Korony tych drzew mają pełne słońce, ale też najsilniejszy wiatr i najsuchsze powietrze w lesie – warunki bliższe otwartej przestrzeni niż wnętrzu lasu. Stąd liście zwykle drobniejsze niż w piętrze niżej. Wynurzone korony służą za czatownie dużym drapieżnym ptakom, takim jak harpia.
Piętro koron
Zwarty dach lasu leży na wysokości 30–50 m i tworzy prawie nieprzepuszczalną barierę dla światła słonecznego. W koronach konkurencję o światło wygrywają drzewa, które dotarły najwyżej. Dlaczego główne życie lasu toczy się tutaj, a nie przy ziemi? Tu zostaje większość energii słonecznej, więc tu przebiega fotosynteza, dojrzewają owoce i żyje wiele zwierząt dżungli.
Podszyt
Pod koronami, na wysokości od kilku do kilkunastu metrów, ciągnie się piętro średnie. Młode drzewa i inne rośliny walczą tu o przeżycie w głębokim cieniu, czekając na lukę po powalonym olbrzymie. Gdy taki pień runie, światło wpada do środka, a najszybszy z czekających zajmuje zwolnione miejsce. Im niżej, tym powietrze jest wilgotniejsze, co tworzy osobny mikroklimat.
Poszycie
Do gruntu dociera kilkadziesiąt razy mniej światła niż do koron. Dlatego dno lasu jest ciemne i ubogie w rośliny. Runo bywa skąpe, a miejscami niemal wcale nie występuje. Rosną tu głównie cieniolubne rośliny zielne, paprotniki i mchy. Obraz dżungli nie do przejścia pasuje tylko do miejsc, gdzie światło sięga ziemi – luk po powalonych drzewach, brzegów rzek i wycinek.
Klimat lasu deszczowego
Popołudniowa ulewa jest skutkiem dobowego cyklu nagrzewania, który w klimacie równikowym powtarza się każdego dnia w niemal tej samej postaci. Z powodu intensywnego ogrzewania powierzchni i dużej wilgotności chmury cumulus i cumulonimbus tworzą się prawie codziennie we wczesnych godzinach popołudniowych. O godzinie deszczu decyduje więc zegar.
- Ranek – słońce nagrzewa grunt i korony, a parowanie i transpiracja, czyli oddawanie wody przez liście, zaczynają rosnąć.
- Przedpołudnie – nagrzane, wilgotne powietrze unosi się, a ilość pary wodnej narasta aż do popołudnia.
- Wczesne popołudnie – wznoszące się powietrze ochładza się, para skrapla się w wysokich chmurach cumulonimbus i spada ulewa.
- Wieczór – część wilgoci oddanej przez las w ciągu dnia wypada jeszcze w burzach konwekcyjnych.
Skąd tyle wody w powietrzu nad lasem? W dużej mierze z samego lasu. Około 25–35% opadów w Amazonii pochodzi z parowania i transpiracji w obrębie dorzecza. Średnio jest to około 30%. U podnóża Andów udział ten sięga około połowy.
Deszcz nad Amazonią jest więc po części wodą, którą wcześniej oddały drzewa w obrębie dorzecza. Dlatego do skutków wylesiania Amazonii należy też spadek opadów nad lasem, który jeszcze stoi.
Brak pór roku sprawia, że dzienny rytm jest silniejszy od rocznego. Średnie temperatury miesięczne trzymają się powyżej 18 °C i zmieniają się w ciągu roku zwykle o mniej niż 3 °C. W ciągu doby maksima sięgają około 32 °C, a nocne minima około 22 °C, co daje różnicę około 10 °C. Amplituda dobowa temperatury kilkakrotnie przewyższa więc roczną.
Roczne sumy opadów wynoszą średnio od 1700 do 4000 mm, lokalnie znacznie więcej.
Składniki odżywcze krążą w biomasie, nie w ziemi
Najbujniejsza roślinność świata rośnie na jednych z najuboższych gleb. Zapas składników odżywczych tkwi w pniach, liściach i korzeniach. Gleby tropikalne są zwykle cienkie. Skała pod nimi jest silnie zwietrzała i zachowała niewiele składników. Wysoka temperatura i wilgoć szybko wietrzą podłoże. Ulewy przez tysiąclecia wypłukiwały to, co się z niego uwolniło.
Las utrzymuje się dzięki szybkiemu obiegowi materii. Opadłe liście i gałązki, czyli detrytus, ulegają szybkiej mineralizacji. Uwolnione składniki niemal od razu przejmują korzenie i grzyby. Drzewa dodatkowo oszczędzają: na najuboższych glebach trzymają liść około dwóch lat, na żyźniejszych około roku. Im uboższa gleba, tym dłużej roślina zatrzymuje to, co już zgromadziła.
Wycinka lasów tropikalnych zabiera więc zapas składników zgromadzony w biomasie. W glebie zostaje niewiele, co mogłoby zasilić odrastanie lasu. Czemu w takim razie wypalone pole na początku dobrze rodzi? Popiół działa jak jednorazowa dawka nawozu, ale w ciągu 2–3 lat teren traci znaczną część produktywności. Odłogowanie przez lata, a nawet dziesięciolecia nie przywraca dawnej żyzności. W strefie umiarkowanej zapas leży w próchnicy i po usunięciu drzew zostaje w ziemi.
Amazonia, Kongo, Azja Południowo-Wschodnia i Nowa Gwinea to największe areały lasów deszczowych
Pas lasów deszczowych otacza równik i tworzy cztery duże bloki, czyli Amazonię, Kotlinę Konga, Sundaland w Azji Południowo-Wschodniej oraz Australazję z Nową Gwineą. Mniejsze płaty rosną w Ameryce Środkowej i na wyspach Oceanii. Bloki najlepiej porównywać jedną miarą – powierzchnią lasu pierwotnego w 2020 roku.
Amazonia
Według zestawienia największych lasów deszczowych las porasta tu około 6,29 mln km². Las pierwotny zajmuje z tego prawie 84%, czyli 5,26 mln km².
Amazonia obejmuje części dziewięciu krajów i prawie 40% Ameryki Południowej. Skupia też nieco ponad połowę lasów pierwotnych w tropikach. Lasu pierwotnego ma ponad trzy razy więcej niż Kotlina Konga.
Kotlina Konga
Kotlina Konga ma 1,68 mln km² lasu pierwotnego według tego samego zestawienia, przy około 2,87 mln km² zalesionej powierzchni ogółem. 3,7 mln km² to powierzchnia dorzecza Konga, a nie lasu. Las wykracza zresztą poza granice dorzecza: obejmuje Demokratyczną Republikę Konga, większość Konga-Brazzaville, południowo-wschodni Kamerun, południe Republiki Środkowoafrykańskiej, Gabon i Gwineę Równikową.
Losy tego bloku zależą głównie od jednego państwa – DRK ma 60% nizinnego lasu pierwotnego Afryki Środkowej. W centrum kotliny na płaskich, podmokłych terenach rozciągają się lasy bagienne i zalewowe na torfowiskach.
Azja Południowo-Wschodnia i Nowa Gwinea
Ten obszar to w praktyce dwa regiony: Sundaland, czyli Borneo, Sumatra, Jawa i Półwysep Malajski, oraz Australazja z Nową Gwineą i północno-wschodnią Australią. Sundaland ma 0,51 mln km² lasu pierwotnego, z czego 73% leży w Indonezji, a 26% w Malezji. Australazja ma 0,64 mln km², więc łącznie około 1,15 mln km², mniej niż sama Kotlina Konga. Niemal cały las pierwotny Australazji rośnie na Nowej Gwinei. Wyspa jest podzielona mniej więcej po równo między Indonezję i Papuę-Nową Gwineę.
W latach 2002–2019 Borneo straciło 5,8 mln ha lasu pierwotnego, czyli 15% stanu z 2001 roku, a Sumatra 3,8 mln ha, czyli 25%. Utrata lasu na tych dwóch wyspach jest tłem konfliktu oleju palmowego z ochroną orangutanów. Tylko tam orangutany żyją dziko.
