Zwierzęta dżungli i ich życie w piętrach lasu deszczowego
Zwierzęta dżungli to przedstawiciele niemal wszystkich grup, a najliczniejsze są wśród nich bezkręgowce, nie jaguary czy goryle. Lasy równikowe zajmują mniej niż 2% powierzchni Ziemi, a żyje w nich ponad połowa znanych gatunków. Taki tłum nie zmieściłby się w jednym siedlisku. Zwierzęta dzielą więc las w pionie, od koron najwyższych drzew po ciemną ściółkę.
Jakie zwierzęta żyją w dżungli?
W dżungli żyją przedstawiciele niemal wszystkich grup zwierząt. Najliczniejszą grupę stanowią bezkręgowce, nie duże ssaki. Jaguar czy goryl nizinny to tylko najbardziej widoczna część tej fauny. Lasy równikowe zajmują mniej niż 2% powierzchni Ziemi, czyli około 6–7% lądów. Żyje w nich ponad połowa znanych gatunków roślin, grzybów i zwierząt, przy czym jest to szacunek.
Dżungla nie tworzy jednego bloku. To kilka odrębnych obszarów na różnych kontynentach, a każdy ma inny zestaw charakterystycznych zwierząt. W Amazonii żyją jaguary, tapiry, leniwce i ary. W Kotlinie Konga żyją goryle nizinne i okapi, a w Azji Południowo-Wschodniej orangutany, gibbony i tygrysy.
Jeden region potrafi skupić zaskakująco dużą część światowej fauny. Ptaki Amazonii to około 1300 gatunków, czyli znaczna część gatunków ptaków na świecie. Podobny udział mają tam motyle.
Czy lew, obecny na wielu listach zwierząt dżungli, rzeczywiście do nich należy? Nie. Gatunek jest mieszkańcem dżungli wtedy, gdy las równikowy należy do jego siedlisk. Lew żyje na sawannach Afryki i w suchym lesie Gir w Indiach. Tygrys zamieszkuje natomiast także lasy deszczowe Azji Południowo-Wschodniej, więc „tygrys w dżungli” to nie błąd.
Piętra lasu deszczowego i ich mieszkańcy
Las deszczowy ma cztery piętra, od wierzchołków najwyższych drzew po ściółkę, a każde z nich ma własnych typowych mieszkańców. Granice między piętrami wyznacza głównie światło, które słabnie skokowo z góry na dół. Wysokości pięter są umowne i zależą od regionu.
Warstwa wynurzona
Warstwa wynurzona zaczyna się tam, gdzie kończy się zwarty dach koron, czyli zwykle na wysokości 30–45 m. Drzewa wynurzone mierzą przeważnie 45–55 m, wyjątkowo 70–80 m, i rosną rzadko, zwykle jedno lub dwa na hektar. Dzięki temu jest tu dużo otwartej przestrzeni. Panują przy tym najtrudniejsze warunki w lesie: najwięcej słońca, wysoka temperatura, niska wilgotność i silne wiatry. Dlatego różnorodność jest tu mniejsza niż w koronach.
Takie warunki sprzyjają zwierzętom latającym i lekkim, czyli orłom, motylom i nietoperzom, a także niektórym małpom. Harpia wielka buduje zwykle gniazdo w koronie drzewa wynurzonego, wystającej ponad dach lasu. Ta sama korona służy jej za czatownię, z której wypatruje ofiar w koronach poniżej.
Piętro koron
Piętro koron, zwane baldachimem, jest najgęściej zaludnionym piętrem lasu. Dociera tu jasne światło, a światło oznacza liście, kwiaty i owoce. Gałęzie obrośnięte epifitami i powiązane lianami tworzą dodatkowo osobne mikrosiedliska. Szacuje się, że w koronach żyje 70–90% gatunków lasu deszczowego.
Skąd wiadomo, co żyje kilkadziesiąt metrów nad ziemią? Entomolog Terry Erwin ze Smithsonian opryskiwał korony tropikalnych drzew środkiem owadobójczym i zbierał to, co spadło.
Typowi mieszkańcy koron to naczelne, leniwce, tukany, ary i żaby nadrzewne. Część z nich nigdy albo prawie nigdy nie schodzi na ziemię. Orangutany borneańskie są największymi zwierzętami żyjącymi wyłącznie na drzewach. Wyjce płaszczowe żyją w koronach w grupach po 10–20 osobników. Gibbony opanowały brachiację, czyli przemieszczanie się w zwisie na rękach z gałęzi na gałąź. Takie zwierzęta potrzebują ciągłego dachu lasu. Wycięcie fragmentu lasu pod uprawy palmy olejowej przerywa im drogę z drzewa na drzewo.
Podszyt
Do podszytu dociera tylko 2–15% światła padającego na korony, najczęściej około 5%. W tym półmroku i przy dużej wilgotności rośliny wytwarzają wielkie liście. Wiele zwierząt jest przy tym aktywnych nocą. W głębi lasu podszyt jest stosunkowo przejrzysty. Gęstwina rośnie tylko wzdłuż rzek i dróg oraz w lukach po zwalonych drzewach.
Luka po zwalonym drzewie gwałtownie zmienia warunki na dole: wpuszcza więcej światła, podnosi temperaturę i obniża wilgotność.
Mieszkańcy podszytu łączą życie na niskich gałęziach z wypadami na ziemię. Spotyka się tu jaguary i lamparty. Węże i jaszczurki czatują wśród pnączy. Żaby nadrzewne korzystają z wilgoci, która utrzymuje ich skórę w stanie nawilżenia. Nietoperze, ptaki i owady wykorzystują otwartą przestrzeń między pniami.
Dno lasu
Do dna lasu dociera mniej niż 2% światła słonecznego. Dlatego roślin rośnie tu niewiele. Podstawą pokarmową jest opad z góry: liście, owoce i nasiona. Mimo ciemności dno tętni życiem. Trzymają się go duże ssaki roślinożerne, takie jak tapir i okapi, oraz bardzo liczne bezkręgowce.
To bezkręgowce sprawiają, że martwa materia wraca do obiegu. Termity, ślimaki i dżdżownice razem z grzybami przerabiają ściółkę na składniki odżywcze. Płytkie korzenie drzew pobierają je od razu. Mrówki liściarki znoszą do gniazd wycięte kawałki liści i hodują na nich grzyby. Rozkład jest tak szybki, że liść może zniknąć w ciągu tygodni, a nie lat jak w lesie strefy umiarkowanej. Skutek jest nieintuicyjny: gleby są ubogie, bo składniki odżywcze nie gromadzą się w ziemi.
Rzeki i zalewiska dodają do tego piętra część wodną. Anakonda zielona jest związana przede wszystkim z wodą, mokradłami i zalanym lasem. W porze wysokiej wody ryby Amazonii wpływają między pnie zalanego lasu i żerują na opadłych owocach.
Dlaczego zwierzęta trzymają się swojego piętra lasu i kiedy je opuszczają?
Każde piętro ma własny mikroklimat, czyli zestaw lokalnych warunków: światło, wilgotność, temperaturę i wiatr. Dlatego każde wymaga innego ciała i innego sposobu poruszania się. W badaniu żab lasu deszczowego zmierzono różnice temperatury między dnem a koronami. Okazały się porównywalne z różnicami na setkach metrów wysokości. Podobną zmianę daje przesunięcie o tysiące kilometrów szerokości geograficznej.
Korony wcale nie są spokojniejsze od dna. Wahania między dziennym upałem a nocnym chłodem są tam zwykle bardziej skrajne. Dno, osłonięte roślinnością, jest wilgotniejsze i ma stabilniejszą temperaturę. Wiatr prawie tu nie dociera.
Z tych różnic wynikają przystosowania, które przywiązują zwierzę do jego piętra. Chwytny ogon wyjca działa w koronach jak piąta kończyna. Przyssawki na palcach żab nadrzewnych utrzymują je na mokrych liściach. Kamuflaż też pasuje do piętra: zielonkawe glony na sierści leniwca ukrywają go wśród liści.
Czy to znaczy, że zwierzę nigdy nie opuszcza swojego piętra? Opuszcza, bo piętra to układ zależności, a nie przegródki. Granice między nimi zwierzęta przekraczają z dwóch powodów.
- Polowanie – lampart zwykle zdobywa ofiarę na ziemi, ale wciąga ją na gałęzie, poza zasięg innych drapieżników.
- Potrzeba fizjologiczna – leniwiec schodzi na ziemię, żeby się wypróżnić.
Przypadek leniwca pokazuje, ile kosztuje taka wyprawa. Cotygodniowe zejście leniwca na ziemię wynika z fizjologii: pokarm zostaje w jego przewodzie pokarmowym około miesiąca. Nagromadzona masa może stanowić do 1/3 masy ciała. Na ziemi zagrażają mu jaguary i drapieżne ptaki.
