Skutki wylesiania Amazonii — czy las zamieni się w sawannę?

Skutki wylesiania Amazonii sięgają daleko poza miejsce wyrębu: wycięty las oddaje węgiel do atmosfery, a region traci deszcz, który drzewa same wytwarzały. Susza po wycince dociera aż do pól w dorzeczu La Platy, a przesuszony las łatwiej płonie. Ta pętla może się napędzać sama. Od tempa wycinki i ocieplenia zależy, czy duże części lasu deszczowego zamienią się w suchy, zdegradowany ekosystem.

Jakie skutki ma wylesianie Amazonii dla klimatu, wody, przyrody i ludzi?

Skutki wylesiania nie kończą się w miejscu wyrębu. Wycięty las oddaje węgiel do atmosfery, a region traci część deszczu, który drzewa same wytwarzały. Wycinka uderza też w przyrodę, zdrowie i społeczności rdzenne.

Emisje węgla i ocieplenie

Wycięty i spalony las deszczowy przestaje magazynować węgiel i zaczyna go oddawać. Drewno płonie albo gnije, a węgiel z biomasy i gleby trafia do atmosfery jako CO₂.

Stawka jest wysoka. Według „Nature” las amazoński magazynuje 150–200 Pg węgla. To równowartość globalnych emisji CO₂ z 15–20 lat. Mniej znany skutek działa lokalnie: korony drzew chłodzą powietrze parowaniem, więc po ich usunięciu powierzchnia nagrzewa się mocniej. To ocieplenie nie zatrzymuje się na granicy działki i sięga także nienaruszonego lasu wokół wyrębu.

Latające rzeki i susze

Las sam wytwarza dużą część swojego deszczu i dostarcza do 50% opadów w regionie. Drzewa pobierają wodę z gleby i oddają ją przez liście w procesie transpiracji. Para skrapla się w chmury nad kolejnymi fragmentami lasu. Ten recykling wilgoci powtarza się wiele razy, więc strumienie pary wodnej, nazywane latającymi rzekami, niosą wodę z Atlantyku w głąb kontynentu.

Wylesianie przerywa ten łańcuch na dwa sposoby. Mniejsza transpiracja oznacza słabsze opady i dłuższe susze. Z kolei gleba bez korzeni i ściółki gorzej zatrzymuje ulewy, więc woda spływa szybciej i rośnie ryzyko powodzi. Wilgoć znad Amazonii zasila też opady w dorzeczu La Platy, dlatego susza po wycince dociera do pól uprawnych daleko od samego lasu.

Utrata gatunków i fragmentacja

Przyroda traci przy wycince dwie różne rzeczy: powierzchnię i ciągłość siedlisk. Rozróżnienie jest proste – utrata powierzchni zmniejsza las, fragmentacja dzieli go na wyspy. Wyspa lasu otoczona pastwiskiem ma przesuszone, nagrzane brzegi i za mało miejsca dla gatunków, które potrzebują dużych terytoriów.

Dlatego zwierzęta dżungli znikają z izolowanych płatów lasu, choć drzewa jeszcze tam stoją. Populacje maleją, rozmnażają się w obrębie małej grupy i nie mają skąd się odnowić. Gatunek endemiczny, żyjący tylko na jednym obszarze, jest wtedy zagrożony bezpowrotnym wyginięciem.

Zdrowie i społeczności rdzenne

Wycinka szkodzi ludziom na trzy sposoby. Dwa pierwsze opisują zależności statystyczne, a nie skutek pewny w każdym miejscu. Pierwszy to dym z wypalania lasu, który w porze suchej pogarsza jakość powietrza i sprzyja chorobom układu oddechowego.

Drugi prowadzi przez komary, które rozmnażają się na wylesionych terenach. Według badania opublikowanego w PNAS zależność tę widać w brazylijskiej Amazonii. Wzrost wylesiania o 1% wiąże się tam ze wzrostem przypadków malarii o 6,31%. Część wcześniejszych badań nie wykazała jednak takiego związku albo wykazała odwrotny.

Trzeci to konflikty o ziemię. Gdy na terytoria rdzenne wchodzą wycinkarze i poszukiwacze złota, plemiona Amazonii tracą źródła utrzymania i padają ofiarą przemocy.

Ile Amazonii już zniknęło i skąd biorą się rozbieżne liczby?

Raport Science Panel for the Amazon szacuje, że do 2018 r. wylesiono około 14% biomu Amazonii. Ta liczba obejmuje wyłącznie las wycięty, czyli zamieniony m.in. na pastwiska, pola albo tereny górnicze.

Druga wartość dotyczy lasu, który stoi, ale jest osłabiony. Spośród lasów, które przetrwały, 17% jest zdegradowanych. Ten odsetek liczy się osobno. Degradacja oznacza utratę części drzew przez selektywny wyrąb, pożary albo fragmentację. Monitoring satelitarny łatwo wykrywa zrąb zupełny, ale przerzedzony okap rozpoznaje znacznie trudniej.

Rozbieżności biorą się też z tego, jakiego obszaru dotyczy liczba. Amazonia leży na terytorium dziewięciu krajów i terytoriów. W jej brazylijskiej części odsetek wylesienia jest wyższy niż w całym biomie. W ostatnich latach szybko traci las także Boliwia. Sieć RAISG zestawia dane ze wszystkich krajów regionu. W praktyce liczy się dorzecze albo granice biomu, albo granice administracyjne. Któremu procentowi wierzyć? Temu, który mówi, czy uwzględnia degradację i jaki obszar mierzy.

Czy las deszczowy zamieni się w sawannę?

Duże części Amazonii mogą przejść w suchy, zdegradowany ekosystem, ale nie jest to przesądzone i nie stanie się w całym dorzeczu jednocześnie. Według prognozy z „Nature” do 2050 r. od 10% do 47% lasów będzie narażonych na nakładające się zakłócenia. Mogą one wywołać nieoczekiwane przemiany ekosystemu.

Mechanizm punktu krytycznego

Utrata części lasu zagraża reszcie przez sprzężenie zwrotne między drzewami a deszczem. Wycinka osłabia recykling wilgoci opisany przy latających rzekach. W suchszym lesie łatwiej o pożary, a te zabijają kolejne drzewa i jeszcze bardziej osłabiają recykling wilgoci.

Od pewnego momentu pętla napędza się sama. Na wypalonych miejscach las już nie odrasta, bo opady przestają wystarczać do odnowienia drzew. Ich miejsce zajmują trawy, które palą się jeszcze łatwiej. Ten moment nazywa się punktem krytycznym.

Próg zależy od kilku czynników naraz. W badaniu modelowym przytoczonym przez zespół Floresa po przekroczeniu 20% wylesienia przyspieszało obumieranie lasu. Jednym z progów, które wskazuje ocena Science Panel for the Amazon, jest wzrost równowagowej temperatury Ziemi o 2 °C. To temperatura ustalona po wyrównaniu się klimatu. Wylesienie i ocieplenie działają przy tym wspólnie. W cieplejszym świecie las może stracić stabilność już przy mniejszym wylesieniu.

Co w prognozach pozostaje niepewne

Pewne jest to, że las traci odporność, a niektóre jego regiony już zmieniają swoje zachowanie. Szacunkowe pozostają próg, tempo i zasięg zmian. Kolejne prognozy przesuwały punkt krytyczny bliżej, gdy modele zaczęły uwzględniać pożary i ocieplenie razem z wycinką.

„Zamiana w sawannę” to także uproszczenie tego, co miałoby powstać w miejscu lasu. Naturalna sawanna to stabilne zbiorowisko gatunków przystosowanych do ognia i suszy, z bogatą przyrodą. Zdegradowany las rozpoznaje się po czymś innym: przerzedzonym okapie, przewadze pnączy, bambusa i traw oraz niewielu gatunkach drzew.

Regiony dorzecza nie są też jednakowo podatne. Suchszy i mocniej wylesiony południowy wschód jest bliżej progu niż wilgotny zachód. Niektóre zjawiska chwilowo działają w drugą stronę, na przykład wyższe stężenie CO₂, które przyspiesza wzrost drzew. Ryzyko jest więc realne i rośnie, ale jego skala zależy od tego, co wydarzy się z wycinką i emisjami.

Amazonia nie jest płucami Ziemi – co las daje naprawdę?

Dojrzały las tropikalny nie dostarcza światu tlenu netto, choć wytwarza go bardzo dużo. Różnica polega na tym, czy liczymy produkcję brutto, czy netto: fotosynteza wytwarza tlen, ale oddychanie i rozkład zużywają prawie tyle samo. Dojrzały las równikowy nie zwiększa już swojej masy. Drzewa oddychają, a grzyby, mikroorganizmy i zwierzęta rozkładają opadłe liście i pnie.

Skąd więc hasło o płucach Ziemi? Wzięło się z pomylenia ogromnej wymiany gazów z jej bilansem. Prawdziwa wartość lasu to rola pochłaniacza dwutlenku węgla i regulatora obiegu wilgoci, a obie te funkcje słabną. Według pomiarów opublikowanych w „Nature” zwłaszcza południowo-wschodnia Amazonia działa już jako emitent netto węgla do atmosfery. Zagrożeniem nie jest zatem brak tlenu.

Przesuwanie się frontu wycinki

Główną przyczyną wycinki jest zamiana lasu na pastwiska. W brazylijskiej Amazonii około 80% wylesionych terenów zajmują pastwiska. Do wylesiania przyczyniają się też uprawa soi, górnictwo złota i nielegalna wycinka. Te przyczyny rzadko działają osobno.

Przyczyny układają się w łańcuch, który przesuwa front wycinki w głąb lasu:

1. Droga otwiera dostęp do terenów, do których wcześniej nie dało się dojechać.
2. Wyrąb najcenniejszych drzew, często nielegalny, finansuje dalsze karczowanie.
3. Wypalanie usuwa resztę roślinności i oczyszcza teren.
4. Pastwisko dla bydła zajmuje wypaloną ziemię.
5. Gleba wyczerpuje się po kilku latach, a presja przenosi się na kolejny fragment lasu.

Kluczowe jest ogniwo glebowe. Gleba laterytowa jest uboga i wypłukana, bo składniki odżywcze lasu tkwią w jego biomasie. Asfaltowanie dróg wywołuje też wylesianie przesunięte: hodowcy sprzedają pastwiska pod bardziej dochodowe uprawy i zakładają nowe rancza głębiej w lesie. Oba mechanizmy przesuwają front wycinki lasów tropikalnych coraz głębiej w Amazonię.

Co może zatrzymać Amazonię przed punktem krytycznym?

Ograniczenia handlu produktami z wylesionych terenów to działanie o udokumentowanym skutku. Według oceny moratorium na soję porozumienie podpisali najwięksi handlowcy soi. Przestali oni kupować ziarno z niedawno wylesionych działek. Przed moratorium spora część nowych upraw powstawała kosztem lasu, a po jego wejściu zakładano je głównie na terenach już wyciętych. W ostatnim czasie porozumienie jednak się rozpada, odkąd wycofało się z niego branżowe zrzeszenie przetwórców.

Podobnie zadziałało egzekwowanie prawa w Brazylii. Gdy dane z monitoringu satelitarnego połączono z kontrolami i karami, roczne tempo wycinki spadło kilkukrotnie. Po osłabieniu nadzoru tempo znów wzrosło. Unijne rozporządzenie EUDR od 30 grudnia 2026 r. obejmie duże i średnie firmy. Nie będą one mogły sprzedawać w Unii m.in. wołowiny, soi i drewna z terenów wylesionych po 31 grudnia 2020 r.

Czy to wystarczy? Ochrona terytoriów rdzennych i odbudowa zdegradowanych lasów zmniejszają ryzyko. W praktyce zatrzymują fragmentację i przywracają część recyklingu wilgoci. Żadne z tych działań niczego jednak nie gwarantuje bez ograniczenia globalnego ocieplenia. Próg 2 °C zagraża przy tym także lasowi, który uda się ocalić.