Jakie cele stawia sobie polityka klimatyczna Unii Europejskiej?

Polityka klimatyczna UE prowadzi do neutralności klimatycznej. To stan, w którym emisje gazów cieplarnianych, których nie da się wyeliminować, równoważy pochłanianie CO₂ przez lasy, glebę i technologie trwałego usuwania węgla. Wiążące progi redukcji zapisano w Europejskim prawie o klimacie, które obowiązuje bezpośrednio we wszystkich państwach członkowskich. Cel wspólny dla całej Unii rozkłada się jednak na systemy i sektory, a każdy z nich liczy postęp inną miarą.

Cel neutralności klimatycznej do 2050, do którego prowadzą progi 2030 i 2040

Unia Europejska dąży do zerowych emisji netto gazów cieplarnianych w 2050 r. Drogę do tego celu wyznaczają dwa wiążące progi. Do 2030 r. emisje netto mają spaść o co najmniej 55%, a do 2040 r. o 90%. Oba progi liczy się względem roku bazowego 1990. Od 2036 r. do progu 2040 można zaliczyć międzynarodowe jednostki węglowe w wysokości do 5% emisji netto z 1990 r. W samej Unii redukcja ma więc sięgnąć co najmniej 85%.

Neutralność klimatyczna oznacza bilans, a nie zero emisji. Słowo „netto” mówi, że emisje, których nie da się wyeliminować, równoważy pochłanianie CO₂ – przez lasy, glebę i technologie trwałego usuwania węgla z atmosfery. W 2050 r. część emisji z rolnictwa czy przemysłu wciąż będzie trafiać do powietrza, ale tyle samo dwutlenku węgla ma być z niego usuwane.

Cele zapisano w Europejskim prawie o klimacie, czyli rozporządzeniu 2021/1119, które obowiązuje bezpośrednio we wszystkich państwach członkowskich i nie wymaga przenoszenia do ustaw krajowych. Próg 2040 wszedł do rozporządzenia w 2026 r. Zmienione prawo o klimacie utrzymuje neutralność do 2050 r. jako wiążący cel dla całej gospodarki.

Jak daleko Unia jest od pierwszego progu? Między 1990 a 2023 r. emisje netto w UE spadły o 36%. Tak wynika z danych Europejskiej Agencji Środowiska. Projekcje oparte na obecnych politykach, zgłoszone przez państwa członkowskie, wskazują na redukcję emisji netto o 47% do 2030 r. Odległość od progu 55% da się więc zmierzyć.

Jakie cele poza redukcją emisji wyznacza polityka klimatyczna UE?

Poza redukcją emisji polityka klimatyczna UE wyznacza trzy cele towarzyszące, czyli mniejsze zużycie energii, czystsze źródła energii i odporność na skutki zmian klimatu. Pochłanianie CO₂ należy do celu głównego i rozlicza się w LULUCF. Dwa pierwsze cele wyznaczają tempo, w jakim postępuje transformacja energetyczna państw członkowskich. To one przekładają się na cel główny.

Przed nowelizacją obu dyrektyw z 2023 r. cele wynosiły 32% dla OZE i 32,5% dla efektywności. Dziś wiążące minimum to 42,5% OZE w końcowym zużyciu energii brutto w 2030 r. Ponad to minimum dyrektywa o odnawialnych źródłach energii dodaje wspólne dążenie państw do 45%.

Cel efektywności energetycznej liczy się inaczej niż emisje: punktem odniesienia jest prognoza, a nie zużycie z roku bazowego. Zgodnie z dyrektywą o efektywności energetycznej państwa członkowskie mają wspólnie zmniejszyć zużycie energii do 2030 r. Spadek ma wynieść co najmniej 11,7% względem prognoz ze scenariusza odniesienia. Każda zaoszczędzona jednostka energii z paliw kopalnych to emisja, której nie trzeba już redukować ani pochłaniać.

Trzeci cel działa po stronie odporności. Adaptacja – strategia UE w zakresie przystosowania do zmian klimatu nie wyznacza progu liczbowego; ma ograniczać straty od susz, powodzi i fal upałów.

Unijne cele jako wkład w Porozumienie paryskie

Porozumienie paryskie zobowiązuje strony do utrzymania wzrostu średniej temperatury globalnej wyraźnie poniżej 2°C względem epoki przedindustrialnej i do dążenia do 1,5°C. Jednak wysokość wkładu w ten cel każda strona ustala sama. Unijne progi są więc własną decyzją UE, wpisaną w ramę globalną.

Wkład przyjmuje formę NDC, czyli wkładu ustalanego na szczeblu krajowym – deklaracji redukcji, którą strona zgłasza do ONZ i co pięć lat aktualizuje. Czy ktoś wymaga od UE właśnie 55% albo 90%? Porozumienie narzuca jedynie, żeby każdy kolejny wkład był ambitniejszy od poprzedniego.

UE zgłasza jeden wspólny wkład w imieniu Unii i państw członkowskich, dlatego Polska czy Francja nie składają osobnych NDC. Wkład zatwierdza Rada UE w składzie ministrów środowiska. Najnowszy wkład UE do Porozumienia paryskiego zawiera orientacyjny cel na 2035 r. Zakłada on redukcję emisji o 66,25–72,5%.

Europejski Zielony Ład, program ogłoszony przez Komisję Europejską w 2019 r., połączył te zobowiązania w jeden plan dekarbonizacji gospodarki. Prawo o klimacie powstało jako jego rdzeń, zgodnie z Porozumieniem paryskim.

ETS, wspólny wysiłek i pochłanianie – jak cel rozkłada się na sektory i państwa?

Cel ogólnounijny dzieli się na trzy systemy, a każdy liczy postęp własną miarą.

• EU ETS – handel uprawnieniami dla elektrowni, przemysłu energochłonnego, lotnictwa i żeglugi, z rokiem bazowym 2005. Od 2028 r. obok zacznie działać osobny ETS2 dla paliw w budynkach i transporcie drogowym.
• Wspólny wysiłek redukcyjny – krajowe limity dla budynków, rolnictwa, odpadów, małego przemysłu i transportu krajowego z wyłączeniem lotnictwa, również liczone od 2005 r.
• LULUCF – grunty i lasy rozliczane bilansem pochłaniania netto w tonach ekwiwalentu CO₂, bez procentowego odniesienia do roku bazowego. Cel na 2030 r. to 310 mln t pochłaniania netto.

Skąd zatem dwa lata bazowe w jednym celu? Rok 1990 dotyczy całej gospodarki, a cele sektorowe liczy się od 2005 r., czyli od pierwszego roku działania systemu EU ETS. Od tego roku istnieją zweryfikowane dane emisji z instalacji, więc podział celu na sektory da się policzyć dokładnie.

Pakiet Fit for 55 przełożył próg 2030 na wartości sektorowe. Według opisu instrumentów Komisji Europejskiej emisje z sektorów wspólnego wysiłku mają do 2030 r. spaść o 40% względem 2005 r. Ten cel rozpisano na limity krajowe. Także w LULUCF każde państwo członkowskie ma własny cel.

Cele dla sektorów ETS i non-ETS rozlicza się na różnych poziomach. Sektory ETS rozliczają się na poziomie unijnym. Krajowy plan na rzecz energii i klimatu wychodzi od unijnego celu dla sektorów ETS. Emisje z tych sektorów mają być o 62% niższe niż w 2005 r. Wcześniej cel wynosił 43%. Cel dla sektorów non-ETS realizuje się natomiast krajowymi politykami i działaniami w poszczególnych sektorach, rozpisanymi właśnie w KPEiK.

Przez ETS2 obowiązki unijne mogą stać się odczuwalne w cenach paliw i ogrzewania. Ich skala zależy przy tym od rynku uprawnień. Na to, jak te koszty rozłożą się na gospodarstwa domowe, wpływa także polityka klimatyczna Polski, w tym sposób wydawania przychodów z aukcji.