Porozumienie paryskie – najważniejsze kwestie w pigułce

Porozumienie paryskie to traktat klimatyczny przyjęty na konferencji COP21. Zobowiązuje wszystkie państwa-strony do działań na rzecz ograniczenia wzrostu temperatury globalnej znacznie poniżej 2°C, z dążeniem do 1,5°C. W odróżnieniu od protokołu z Kioto nie dotyczy wyłącznie krajów rozwiniętych, bo każda strona co pięć lat przedstawia własny wkład krajowy.

Czym jest porozumienie paryskie?

Porozumienie paryskie to traktat międzynarodowy przyjęty 12 grudnia 2015 r. w Paryżu na konferencji klimatycznej COP21, w ramach Ramowej konwencji ONZ w sprawie zmian klimatu (UNFCCC). Czy to zatem ta sama umowa co konwencja klimatyczna? Nie. Urzędowy tytuł porozumienia w Dzienniku Ustaw wskazuje na tę różnicę. Zawarto je „do” konwencji z 1992 r. Konwencja wyznacza ramy współpracy. Porozumienie jest osobnym aktem z własnymi stronami, które musiały się nim związać.

Od protokołu z Kioto odróżnia je zakres państw objętych zobowiązaniami. Protokół nakładał limity emisji wyłącznie na kraje rozwinięte. W Paryżu zobowiązaniami objęto wszystkie strony. Prawodawca UE w rozporządzeniu 2018/841 ujął to wprost. Według niego porozumienie zastępuje podejście protokołu z Kioto z 1997 r., którego nie kontynuuje się po 2020 r.

Co dokładnie ustala porozumienie? Cele, zobowiązania i pieniądze

Cel podstawowy zapisano w artykule 2 porozumienia. To ograniczenie wzrostu średniej temperatury globalnej do poziomu znacznie niższego niż 2°C powyżej poziomu przedindustrialnego. Ten sam przepis dodaje dążenie do zatrzymania wzrostu na 1,5°C.

Obok celu temperaturowego artykuł wymienia dwa równorzędne cele. To zwiększenie zdolności do adaptacji do negatywnych skutków zmian klimatu i zapewnienie spójności przepływów finansowych.

Postanowienia traktatu układają się w pięć grup ustaleń:

• Szczyt i równowaga emisji – globalne emisje mają jak najszybciej osiągnąć szczyt, a w drugiej połowie stulecia zrównoważyć się z pochłanianiem, czyli dojść do neutralności klimatycznej.
• Wkłady krajowe (NDC) – każde państwo-strona co pięć lat przedstawia swój wkład ustalony na poziomie krajowym.
• Finansowanie – kraje rozwinięte wspierają kraje rozwijające się zgodnie z zasadą wspólnej, lecz zróżnicowanej odpowiedzialności.
• Adaptacja – państwa wzmacniają odporność na skutki ocieplenia, których nie da się już uniknąć.
• Szkody i straty – osobny art. 8 uznaje potrzebę reagowania tam, gdzie adaptacja już nie wystarcza.

Cykl pięcioletni ma określony kierunek. Wyznacza go wymóg zapisany w artykule 4 porozumienia. Każdy kolejny wkład krajowy ma wyrażać najwyższy możliwy poziom ambicji danego państwa. Nowy plan nie może więc po prostu powtarzać poprzedniego.

Część celów przypisywanych porozumieniu nie stoi w jego tekście. Rok 2050 jako termin neutralności nie stoi w traktacie. Wynika on z raportu IPCC o ociepleniu o 1,5°C i z unijnego prawa klimatycznego.

Podobnie cel 100 mld dolarów rocznie dla krajów rozwijających się przedłużyła do 2025 r. decyzja COP21 towarzysząca porozumieniu, a nie jego artykuły. Sam cel uzgodniono na wcześniejszych konferencjach. Później strony przyjęły nowy, wyższy wspólny cel finansowy.

Prawnie wiążące, ale bez kar – jak działa mechanizm zobowiązań krajowych?

Porozumienie jest prawnie wiążące, ale nie przewiduje kar. Oba opisy są prawdziwe, bo dotyczą różnych rzeczy. Porozumienie wiąże państwa co do procedury, nie wyniku. Takie rozróżnienie wynika z wykładni traktatu, zwłaszcza art. 4 ust. 2.

• Składanie NDC – każda strona przekazuje kolejne wkłady. Sekretariat UNFCCC prowadzi ich publiczny rejestr.
• Przejrzystość i sprawozdawczość – państwa regularnie raportują emisje i postępy według wspólnych ram z art. 13.
• Globalny przegląd postępów – co pięć lat Konferencja Stron (CMA) ocenia łączny wysiłek. Pierwszy przegląd zakończył się w 2023 r.

Osiągnięcie zadeklarowanych redukcji ma inny status. Traktat zobowiązuje do podejmowania krajowych działań w celu realizacji wkładu, ale samego wyniku nie zabezpiecza żadną sankcją. Co się dzieje, gdy państwo nie dotrzyma planu? Mechanizm z art. 15 ułatwia wdrażanie i promuje przestrzeganie postanowień w sposób niekarny. Może wezwać do wyjaśnień, ale nie nałoży kary.

Presję buduje więc jawność. Raporty trafiają do globalnego przeglądu. Jego wnioski stają się punktem odniesienia dla następnych planów. Państwo, które odstaje od innych, może tracić wiarygodność wobec pozostałych stron.

Wejście w życie, pakiet katowicki i wystąpienie USA

Porozumienie obowiązuje nadal. Wystąpienie dotyczy wyłącznie państwa, które z niego wychodzi. Pozostałe strony zachowują wszystkie swoje obowiązki.

Warunkiem wejścia w życie było złożenie instrumentów ratyfikacji, przyjęcia, zatwierdzenia lub przystąpienia przez co najmniej 55 stron konwencji UNFCCC, odpowiadających szacunkowo za co najmniej 55% całkowitych emisji gazów cieplarnianych.

Próg spełniono w niecały rok i porozumienie weszło w życie 4 listopada 2016 r. Większość szczegółowych zasad stosowania zawiera pakiet katowicki. Tworzy go 19 decyzji przyjętych w Katowicach przez organ stron (CMA) w grudniu 2018 r. Zasady mechanizmów współpracy, w tym rynkowych, domknięto dopiero później, na konferencji w Glasgow.

Jak długo trwa wyjście z porozumienia? Według art. 28 notyfikację o wystąpieniu można złożyć dopiero po upływie trzech lat od wejścia porozumienia w życie wobec danej strony. Wystąpienie staje się skuteczne po upływie jednego roku od dnia, w którym depozytariusz otrzymał notyfikację.

Według komunikatu rzecznika ONZ USA związały się porozumieniem przez przyjęcie 3 września 2016 r. Pierwsze wystąpienie stało się więc skuteczne dopiero 4 listopada 2020 r. Ponownie stroną USA zostały 19 lutego 2021 r.

Drugie wyjście przebiegło według tej samej procedury. Stany Zjednoczone złożyły notyfikację o wystąpieniu 27 stycznia 2025 r. W efekcie wystąpienie stało się skuteczne 27 stycznia 2026 r.