Czym jest neutralność klimatyczna? Cele i droga do zera

Neutralność klimatyczna to stan, w którym bilans gazów cieplarnianych wynosi zero netto. Tyle, ile trafia do atmosfery, zostaje z niej usunięte przez lasy, gleby albo technologie wychwytu. Nie oznacza to braku emisji, bo części gazów nie da się wyeliminować, na przykład CO₂ uwalnianego z wapienia przy wypalaniu klinkieru. Dlatego najpierw tnie się emisje u źródła, a pochłaniacze domykają tylko resztę.

Na czym polega neutralność klimatyczna?

Neutralność klimatyczna oznacza zerowy wynik bilansu gazów cieplarnianych, a nie brak emisji. Tyle, ile trafia do atmosfery, musi zostać zrównoważone. Słownik IPCC ujmuje neutralność szerzej. To stan, w którym działalność człowieka nie wywiera wypadkowego (netto) wpływu na system klimatyczny.

Zero netto różni się od zera emisji, bo części gazów nie da się wyeliminować. Skąd bierze się ta reszta? Z procesów, w których gaz powstaje niezależnie od spalanego paliwa: przy wypalaniu klinkieru cementowego CO₂ uwalnia się z samego wapienia. Podobnie jest w rolnictwie, gdzie metan z hodowli i podtlenek azotu z nawożenia da się ograniczyć, ale nie wyzerować. Tak powstają emisje resztkowe, które bilans musi przyjąć jako stały składnik.

Stąd dwa działania w stałej kolejności. Dekarbonizacja, czyli odchodzenie od paliw kopalnych, sprowadza emisję CO₂ do poziomu resztkowego. Resztę równoważą pochłaniacze dwutlenku węgla.

Neutralność klimatyczna a węglowa – które gazy i kompensacje wchodzą do bilansu?

Dwa kryteria porządkują pojęcia używane zamiennie i deklaracje neutralności:

• Zakres gazów – neutralność węglowa to w ujęciu IPCC inna nazwa zerowych emisji netto CO₂, a neutralność klimatyczna i zero netto obejmują wszystkie gazy cieplarniane.
• Sposób kompensacji – bilans zamyka się na własnym terytorium albo dzięki kredytom węglowym, czyli redukcjom lub pochłanianiu kupionym poza własnym bilansem.

Wszystkie gazy sumuje się w jednej jednostce – ekwiwalencie CO₂. Każdy gaz mnoży się przez jego potencjał tworzenia efektu cieplarnianego, zwykle liczony w horyzoncie stu lat, więc tona metanu waży w bilansie wielokrotnie więcej niż tona CO₂. Dlatego cel klimatyczny obejmuje także rolnictwo i odpady, które w bilansie samego węgla prawie nie występują.

Od drugiego kryterium zależy, co właściwie znaczy deklaracja neutralności. Definicja IPCC dopuszcza, by neutralność węglowa opierała się na uzupełniającej kompensacji (offsetach). Równoważy ona emisje pozostałe po innych działaniach. Ta sama nazwa może więc oznaczać redukcję we własnym zakresie albo zakup kredytów.

W przypadku produktów sprawę rozstrzygnęła dyrektywa 2024/825, wydana 28 lutego 2024 r. Zakazuje ona twierdzeń o neutralnym lub ograniczonym wpływie produktu na klimat, opartych na kompensowaniu emisji gazów cieplarnianych. Przykładem takiego twierdzenia jest hasło „neutralne dla klimatu”.

Cele neutralności klimatycznej – próg temperatury i terminy UE

Cel neutralności wyprowadza się z progu ocieplenia. Porozumienie paryskie zobowiązuje do utrzymania wzrostu średniej temperatury wyraźnie poniżej 2°C i dążenia do 1,5°C względem epoki przedprzemysłowej. Ocieplenie rośnie razem z łączną emisją CO₂ na świecie, więc temperatura stabilizuje się dopiero przy zerowych emisjach netto CO₂. Im niższy próg, tym wcześniej bilans CO₂ musi się zamknąć.

Unia zamieniła ten kierunek w prawo. Europejskie prawo o klimacie, czyli rozporządzenie 2021/1119, wyznacza wiążący cel neutralności klimatycznej w UE na 2050 rok. Ten sam akt, filar Europejskiego Zielonego Ładu, ustala cel pośredni: redukcję emisji netto o co najmniej 55% do 2030 r. względem 1990 r. Drogę do niego wyznacza pakiet Fit for 55.

Który z tych celów jest nadrzędny? Neutralność w 2050 r. Pozostałe liczby to etapy liczone od tego samego roku bazowego, czyli 1990. Kolejny etap przesądziła decyzja Rady o celu 2040. Znowelizowane prawo klimatyczne wprowadza wiążącą redukcję emisji netto o 90%. Od 2036 r. wysokiej jakości międzynarodowe kredyty węglowe mogą pokryć do 5% emisji netto UE z 1990 r. Co najmniej 85 punktów procentowych redukcji musi więc przypaść na UE.

Jak dojść do zera? Kolejność działań i granice pochłaniania przez przyrodę

Droga do zera netto ma stałą kolejność: najpierw redukcja tam, gdzie emisji jest najwięcej, dopiero potem równoważenie reszty. Trzy grupy działań różnią się skalą i trwałością:

• Redukcja u źródła – odnawialne źródła energii w energetyce, elektryfikacja transportu i budynków, zmiana procesów w przemyśle; w wielu sektorach wymusza ją cena uprawnień w EU ETS.
• Pochłaniacze naturalne – lasy, gleby i tereny podmokłe, rozliczane w sektorze użytkowania gruntów i leśnictwa (LULUCF).
• Technologie wychwytu – CCS zatrzymuje CO₂ u źródła i składuje go geologicznie. W połączeniu z bioenergią albo wychwytem z powietrza CCS trwale usuwa go z atmosfery.

Taka kolejność wynika ze skali. Według danych Europejskiej Agencji Środowiska w 2023 r. sektor LULUCF pochłonął netto 198 mln ton ekwiwalentu CO₂. Szacunki na 2024 r. podają 212 MtCO₂e. To niewielka część tego, co Unia emituje każdego roku. Rozporządzenie LULUCF wyznacza na 2030 r. cel 310 MtCO₂e, czyli wyraźnie powyżej obecnego poziomu.

Czy wystarczy więc posadzić więcej drzew? Nie, bo pochłanianie przez przyrodę nie jest trwałe. W ostatnich 10 latach zmalało głównie przez zmianę klimatu, susze, pożary, gradacje szkodników i większe pozyskanie drewna. Węgiel zgromadzony w lesie może wrócić do atmosfery w ciągu jednego sezonu. Węgiel z paliw kopalnych był uwięziony przez miliony lat. Drzewa domykają więc bilans, ale nie zastąpią odejścia od węgla, ropy i gazu.