Granice wzrostu Klubu Rzymskiego – teoria kontra rzeczywistość

Raport „Granice wzrostu” zamówił Klub Rzymski, a policzył zespół naukowców z MIT pod kierunkiem Dennisa Meadowsa, posługując się komputerowym modelem World3. Jego wniosek był warunkowy: jeśli wzrost populacji, produkcji i zużycia zasobów utrzyma dotychczasowe tempo, granice zostaną osiągnięte w ciągu stu lat.

Czym jest raport „Granice wzrostu” i kto za nim stoi?

„Granice wzrostu” zamówił Klub Rzymski, a policzył je zespół z Massachusetts Institute of Technology. Zleceniodawca i autorzy to więc dwa różne podmioty. Klub założył w kwietniu 1968 roku Aurelio Peccei. Współinicjatorem był Alexander King. W chwili zamówienia było to nieformalne grono przemysłowców, naukowców i urzędników zaniepokojonych długofalowymi problemami świata. Według historii raportu spisanej przez Klub w sierpniu 1970 roku zlecenie trafiło do niewielkiej grupy młodych naukowców. Kierował nią Dennis L. Meadows.

Cztery nazwiska na okładce reprezentowały większy zespół. Na początku 1972 roku wyniki opublikowała grupa 17 naukowców. Okładkę podpisali Donella H. Meadows, Dennis L. Meadows, Jørgen Randers i William Behrens. Prace sfinansowały Klub Rzymski i Fundacja Volkswagena.

Skalę wydań łatwo pomylić o rząd wielkości. Książkę przetłumaczono na ponad 30 języków. Jej nakład Randers i Dennis Meadows szacują na trzy do czterech milionów egzemplarzy. Liczba 30 milionów nie ma oparcia w szacunkach samych autorów.

Polskie wydanie ukazało się w 1973 roku nakładem PWE, w przekładzie W. Rączkowskiej i S. Rączkowskiego. Tytuł oryginału „The Limits to Growth” mówi o ograniczeniach, które fizyczny system planety stawia wzrostowi. W sporach o raport przydaje się jeszcze jedno rozróżnienie: tezy modelu należą do zespołu z MIT, a późniejsze stanowiska programowe do Klubu.

Zmienne w modelu World3 spiętych pętlami sprzężeń

Załamanie w World3 nie wynika z samej skończoności zasobów. Daje je połączenie wzrostu wykładniczego, sprzężeń zwrotnych i opóźnień w reakcji systemu. Model należy do dynamiki systemów, czyli metody Jaya Forrestera z MIT, która opisuje świat jako zasoby i przepływy powiązane pętlami. Jego poprzednikiem był model z książki Forrestera „World Dynamics”.

World3 opiera się na pięciu głównych zmiennych:

1. Produkcja przemysłowa na głowę.
2. Populacja.
3. Żywność na głowę.
4. Zasoby nieodnawialne.
5. Zanieczyszczenie środowiska.

Sam wzrost wykładniczy przy stałych zasobach mówi tylko tyle, że granica kiedyś nadejdzie. Wzrost wykładniczy to przyrost o stały odsetek, więc wielkość podwaja się w stałych odstępach czasu. To, jak system tę granicę mija, rozstrzygają dopiero pętle. Produkcja przemysłowa zasila rolnictwo i medycynę, te podtrzymują wzrost ludności, a ludność zwiększa popyt na produkcję.

Mechanizm przestrzelenia raport opisuje w scenariuszu standardowym. Żywność, produkcja przemysłowa i populacja rosną wykładniczo, aż kurcząca się baza zasobów wymusza spowolnienie przemysłu. Z powodu naturalnych opóźnień populacja i zanieczyszczenie rosną jeszcze po szczycie industrializacji. Wzrost ludności zatrzymuje w końcu rosnąca śmiertelność, bo brakuje żywności i opieki medycznej. System „przestrzeliwuje” więc granicę, zanim sygnał niedoboru dotrze do wszystkich jego części.

Wariant BAU2 sprawdza, czy wynik scenariusza standardowego zmienia się przy podwojonym początkowym zasobie surowców nieodnawialnych i recyklingu. Załamanie zostaje, a jego przyczyną staje się nagromadzone zanieczyszczenie. Rekalibracja modelu World3 potwierdza tę regułę szerzej. Zmiany parametrów przesuwają przebiegi poszczególnych zmiennych, lecz nie usuwają trybu „przestrzelenie i załamanie”.

Prognoza czy ostrzeżenie – co raport naprawdę twierdził?

Wniosek główny raportu jest warunkowy: jeśli obecne trendy wzrostowe populacji, industrializacji, zanieczyszczenia, produkcji żywności i zużycia zasobów się utrzymają, granice wzrostu zostaną osiągnięte w ciągu stu lat. Horyzontem jest stulecie liczone od publikacji, bez wskazania konkretnego roku. Stronę 91 cytuje się także w porównaniu Turnera z danymi historycznymi. Autorzy piszą na niej, że interesują ich tylko „ogólne tryby zachowania systemu populacja–kapitał”. Scenariusze ilustrują więc tryby zachowania i nie są kalendarzem zdarzeń.

Skąd zatem konkretne daty? Każda ma inne pochodzenie. Żadnej nie ma we wnioskach raportu:

• 1990 – zarzut z tekstu w Foreign Affairs, który przypisał raportowi tezę, że 550 mld baryłek pozostałej ropy wyczerpie się do 1990 roku. To odczytanie tabeli rezerw jako prognozy.
• 2030 – interpretacja Gai Herrington, w której scenariusz standardowy pokazuje zatrzymanie wzrostu dobrobytu około 2020 roku i załamanie od około 2030 roku.
• 2040 – medialne streszczenie badania Herrington, sprowadzające jej wyniki do szczytu i szybkiego spadku około 2040 roku.

Rozbieżna bywa też liczba scenariuszy. Omówienia podają trzy scenariusze główne: standardowy, ustabilizowany i technologiczny, z których dwa prowadzą do przestrzelenia i załamania w połowie lub drugiej połowie XXI wieku. Spotykana liczba dwunastu odnosi się najpewniej do wszystkich przebiegów modelu pokazanych w książce, więc przebiegi warto odróżniać od scenariuszy głównych. W weryfikacjach opisanych niżej scenariusz standardowy nosi nazwę BAU. Warianty BAU2 i CT pochodzą z późniejszej wersji modelu.

Prognoza mówi, co się stanie, a ostrzeżenie – co się stanie, jeśli nic się nie zmieni. Raport należy do tej drugiej kategorii. Mylenie go z postulatem „wzrostu zerowego” bierze się ze świata ustabilizowanego, w którym ludność i kapitał przestają rosnąć. W modelu ten przebieg ilustrował warunek. Sami autorzy zalecali spowolnienie wzrostu przed dotknięciem granicy. W debacie publicznej ten przebieg zaczął funkcjonować jako program.

Co krytycy zarzucali modelowi World3?

Sedno zarzutu ekonomistów dotyczyło reakcji cen, substytucji surowców i adaptacji technologicznej. Gdy surowiec drożeje, opłaca się oszczędzanie, zamienniki i nowe techniki wydobycia – według krytyków w World3 te sprzężenia były nieobecne albo zbyt słabe. Baza zasobów mogła się więc tylko kurczyć. Krytycy widzieli w tym rozbudowaną statyczną teorię zasobów, traktującą złoża jak stałą pulę zużywaną bez reakcji rynku.

Wrażliwość modeli światowych na założenia wykazały dwa niezależne sprawdziany. Krytyka zespołu z Sussex, przygotowana w Science Policy Research Unit (red. Cole, Freeman, Jahoda, Pavitt, 1973), opierała się na własnych przebiegach komputerowych. Wynikało z nich, że prognozy przyszłości świata są bardzo wrażliwe na kilka założeń. Wynikało z nich także, że założenia MIT są nadmiernie pesymistyczne. Krytycy pisali też o wbudowanym w modele uprzedzeniu maltuzjańskim. William Nordhaus wykazał w Economic Journal (1973), że zmiana kilku założeń modelu „World Dynamics”, poprzednika World3, dramatycznie zmieniała wynik.

Robert Solow zakwestionował z kolei założenie, że tempo przyrostu ludności rośnie razem z dochodem. Ten argument wraca przy tezie o przeludnieniu.

Czy krytycy odrzucali zatem samą ideę fizycznych ograniczeń? Zespół z Sussex zgadzał się z Forresterem i Meadowsem co do pilności wyzwania i uważał, że przewidywalne fizyczne granice wymagają radykalnych zmian politycznych, społecznych i technologicznych. Autorzy raportu odpowiedzieli zarzutem stosowania „mikrorozumowania do makroproblemów” i opisali pięć głównych obszarów sporu. Krytycy z Sussex odrzucali więc założenia modelu, a nie samą ideę ograniczeń.

Teza o przeludnieniu, transformacja demograficzna i rewizja Earth4All

Populacja była w World3 zmienną napędzaną przez żywność i produkcję przemysłową. Takie ujęcie wpisywało raport w neomaltuzjanizm, czyli współczesną wersję tezy Thomasa Malthusa, że ludność rośnie szybciej niż środki utrzymania. Raport ukazał się w klimacie debaty o „bombie ludnościowej”, co sprzyjało czytaniu go jako ostrzeżenia głównie demograficznego.

Dane rozjechały się z tezą neomaltuzjańską przede wszystkim w tempie. Liczba ludności nadal rośnie. Dzietność spada jednak wraz z dochodami, zgodnie z transformacją demograficzną, na którą powoływał się Solow. Spór o to, czy z modelu wynikały postulaty kontroli urodzeń, dotyczy interpretacji.

Kierunek rewizji widać w opracowaniach dla samego Klubu. W raporcie demograficznym Earth4All z 2023 roku scenariusz kontynuacji trendów daje szczyt nieco poniżej 9 mld w 2046 roku. Do 2100 roku populacja spada w nim do 7,3 mld. W scenariuszu „Giant Leap” populacja dochodzi do około 8,5 mld, a do 2100 roku spada do około 6 mld. Zmienił się też wniosek: sama liczebność ludności nie przesądza, czy ludzkość może żyć w sposób zrównoważony.

Rewizja ta wymaga zastrzeżeń. Opracowanie jest working paperem bez recenzji naukowej. Jego model przewiduje dzietność na podstawie historycznego trendu PKB na głowę. Wynik jest znacznie niższy od kilku uznanych szacunków, w tym projekcji ONZ ze szczytem około 10,3 mld w latach 80. XXI wieku. Wolnorynkowi komentatorzy nazwali nowy raport „maltuzjanizmem light”: nie przewiduje katastrofy demograficznej, ale wciąż ostrzega przed przekraczaniem granic planetarnych.

Teoria kontra rzeczywistość

Kilka niezależnych porównań wskazało, że rzeczywiste trendy są bliskie scenariuszom, w których wzrost się kończy. Zgodność nie obejmuje wszystkich wskaźników. Graham Turner zestawił w 2008 roku dane z lat 1970–2000 z wynikami World3. Charles A.S. Hall i John W. Day uznali w American Scientist (2009), że modele w dużej mierze trzymają się kursu. Gaya Herrington sprawdziła dane do 2019 roku. Nebel ze współautorami rekalibrował model w 2024 roku.

Trafienia modelu

Sprawdzian z danymi do 2019 roku objął dziesięć zmiennych, od populacji i dzietności po trwałe zanieczyszczenia, dobrobyt i ślad ekologiczny. W analizie Gai Herrington scenariusze ułożyły się od najsłabiej do najlepiej dopasowanego:

• Świat ustabilizowany – najsłabsze dopasowanie do danych.
• BAU – dopasowanie pośrednie.
• CT (technologia kompleksowa) – blisko danych; wzrost się kończy, a spadek jest umiarkowany.
• BAU2 – blisko danych; załamanie wywołane zanieczyszczeniem, opisane przy modelu.

Rekalibracja z 2024 roku doprecyzowała ten obraz: dane pasują najlepiej gdzieś między BAU a BAU2. Produkcja przemysłowa leży bliżej BAU, a zanieczyszczenie bliżej BAU2.

Zgodność do dziś nie przesądza jednak, że nastąpi załamanie. Scenariusz z najmniejszymi spadkami pasował najsłabiej, ale bezwzględne różnice między przebiegami często nie były jeszcze duże.

Rozbieżności z danymi

Rozbieżność w surowcach i żywności przyznaje sam współautor raportu. Jak wynika ze wspomnień Jørgena Randersa, w 1972 roku uważał on za główny problem niedobór zasobów. Do 2000 roku zrozumiał, że jest nim zmiana klimatu. Według niego nie zabraknie żywności ani minerałów, a prawdziwym zagrożeniem jest spalanie paliw kopalnych.

Rozbieżność w produkcji żywności ma jednak warunek. Hall i Day wskazują, że świat uniknął powszechnego głodu głównie dzięki większemu zużyciu paliw kopalnych, które umożliwiło wyższą produkcję. Ta przewaga nad modelem zależy więc od taniej energii. Zależy też od klimatu. Projekcje International Food Policy Research Institute zakładają, że przy zmianie klimatu produkcja żywności wzrośnie do 2050 roku o około 60% względem 2010 roku. To o 8 punktów procentowych mniej, niż gdyby klimat się nie zmieniał.

Same weryfikacje nie mówią jednym głosem. Porównania Turnera wskazywały największą zgodność ze scenariuszem standardowym, zakończonym załamaniem, a u Herrington ten scenariusz nie znalazł się wśród dwóch najlepiej dopasowanych. Wynik weryfikacji zależy od wersji modelu i zestawu danych. Pojedyncze porównanie nie rozstrzyga więc sporu w żadną stronę.

Od granic wzrostu do Earth4All

Presję na zasoby napędza w World3 wzrost produkcji i konsumpcji na głowę. W tym ujęciu konsumpcjonizm staje się wielkością fizyczną. O śladzie decyduje wolumen zużycia na osobę.

Raport Earth4All dla Klubu przesuwa akcent na nierówności i nadmierną konsumpcję najbogatszych. Randers ujmuje to wprost: „Dobre życie dla wszystkich jest możliwe tylko wtedy, gdy ograniczy się skrajne zużycie zasobów przez bogate elity”. Zużycie zasobów bez przyrostu dobrobytu widać także w marnowaniu żywności, które pochłania ziemię, wodę i energię.

Zmienił się też język samego Klubu: od hasła ograniczania wzrostu do mierników dobrobytu wykraczających poza PKB. Earth4All, współczesny program Klubu oparty na „Granicach wzrostu” i koncepcji granic planetarnych, śledzi postęp indeksem dobrobytu i indeksem napięć społecznych. Ścieżka „Too Little, Too Late” oznacza spadek dobrobytu średnio o 40% w latach 50. względem lat 20., także w krajach bogatych. Miernik ten jest szerszy niż PKB, który liczy wyłącznie wartość wytworzonych dóbr i usług.

Dennis Meadows przyznaje, że „to, co wtedy zalecaliśmy, dziś nie ma znaczenia”. W 1972 roku wpływ ludzkości był jego zdaniem prawdopodobnie poniżej poziomu zrównoważonego, a celem było spowolnić wzrost przed dotknięciem granicy. Pytanie przesunęło się więc od tego, czy hamować wzrost, do tego, jak wrócić spod granicy. Spór o kierunek dotyczy tego, co ma rosnąć: wolumen rzeczy czy dobrobyt mierzony szerzej niż PKB.