Arktyka – co to za kraina, gdzie leży i kto tam mieszka?

Arktyka to region wokół bieguna północnego, którego środek tworzy dryfujący lód morski na Oceanie Arktycznym, a nie stały ląd. Ocean pod lodem odróżnia ją od Antarktydy, gdzie lądolód przykrywa skalisty kontynent. Woda oddaje ciepło przez lód, więc najzimniej nie jest na samym biegunie. Rekord mrozu półkuli północnej padł na lądolodzie Grenlandii.

Co to jest Arktyka i czym różni się od Antarktydy?

Arktyka to region wokół bieguna północnego, którego środek tworzy zamarznięty ocean, a nie stały ląd. Sam biegun leży na paku lodowym, czyli dryfującej pokrywie lodu morskiego nad wodami Oceanu Arktycznego. Nazwa pochodzi od greckiego arktos, czyli niedźwiedź, bo starożytni Grecy kojarzyli północ z gwiazdozbiorem Wielkiej Niedźwiedzicy.

Skoro oba bieguny skuwa lód, co właściwie odróżnia jeden od drugiego? Najważniejsze jest to, co leży pod lodem. Odpowiednikiem Arktyki jest Antarktyka. Antarktyda to leżący w niej kontynent. O różnicy między Arktyką i Antarktydą rozstrzygają trzy kryteria.

• Położenie – Arktyka otacza biegun północny, a Antarktyda leży wokół bieguna południowego, po przeciwnej stronie globu.
• Podłoże pod lodem – w przeciwieństwie do Arktyki na Antarktydzie lądolód przykrywa skalisty kontynent.
• Stałe zamieszkanie – Arktykę od tysięcy lat zamieszkują rdzenne ludy, a na Antarktydzie przebywają wyłącznie zmieniające się załogi stacji badawczych.

Gdzie leży Arktyka – granice, lądy i morza wokół bieguna północnego

Arktyka nie ma jednej granicy, dlatego jej powierzchnia zależy od przyjętej linii na mapie. Każda z tych linii daje inną, poprawną wartość.

Granica astronomiczna biegnie wzdłuż koła podbiegunowego północnego, czyli równoleżnika 66°33′N. Tak wyznaczona Arktyka zajmuje około 21 mln km² i obejmuje również rozległe, zalesione obszary Norwegii, Szwecji i Finlandii. Islandia zostaje wtedy prawie w całości poza regionem, bo koło przecina tylko jej niewielką wyspę Grímsey.

Granica klimatyczna to lipcowa izoterma +10°C: na północ od niej średnia temperatura najcieplejszego miesiąca nie przekracza 10 stopni. Na mapie izotermy lipcowej ta linia w przybliżeniu pokrywa się z północną granicą lasu. Przy tej definicji nad Morzem Beringa i Labradorem granica klimatyczna schodzi daleko na południe od koła. Do regionu wchodzi wtedy także większość Islandii.

W Europie mechanizm działa w drugą stronę. Ciepły Prąd Północnoatlantycki przesuwa tu izotermę na północ. Dlatego przy tej definicji granic Arktyki ze Skandynawii zostają w regionie tylko najdalej wysunięte na północ skrawki.

Bez względu na przyjętą definicję układ mapy pozostaje ten sam. W środku leży Ocean Arktyczny z morzami przybrzeżnymi: Barentsa, Karskim, Łaptiewów, Wschodniosyberyjskim, Czukockim i Beauforta. Na zachodzie rozciąga się kanadyjski Archipelag Arktyczny, dalej leży Grenlandia, a na wschód od niej norweski Svalbard, rosyjska Ziemia Franciszka Józefa i Nowa Ziemia. Od południa ocean zamykają północne krańce Eurazji i Ameryki Północnej.

Terytorium w Arktyce ma osiem państw: Kanada, Dania (przez Grenlandię), Finlandia, Islandia, Norwegia, Rosja, Szwecja i Stany Zjednoczone (przez Alaskę).

Jak zimno jest w Arktyce i jak długo trwa noc polarna?

Latem temperatura nad oceanem utrzymuje się w okolicach 0°C. Zimą w centralnej Arktyce średnia temperatura wynosi od –30° do –35°C. Najzimniej nie jest jednak na samym biegunie.

Powodem jest ocean pod lodem. Ciepło przewodzone z wody łagodzi minimalne temperatury powietrza. Wnętrze Grenlandii nie ma takiej osłony. Przy tym lądolód wynosi tam powierzchnię na ponad 3000 m. Rekord zimna półkuli północnej, –69,6°C, zanotowała w grudniu 1991 r. automatyczna stacja Klinck niedaleko szczytu lądolodu. Antarktyda jest jeszcze zimniejsza: rekord świata, –89,2°C z 21 lipca 1983 r., należy do wysokogórskiej stacji Wostok.

Czy noc polarna trwa wszędzie pół roku? Nie, bo jej długość rośnie razem z szerokością geograficzną. Na kole podbiegunowym, przy 66°33′N, noc polarna bez uwzględnienia refrakcji trwa jedną dobę w okolicy przesilenia zimowego. Dalej na północ okres bez wschodu słońca jest coraz dłuższy, aż na biegunie noc trwa około pół roku. Latem dzień polarny przebiega według tego samego schematu.

Na północ od granicy lasu taki klimat zostawia na lądzie tundrę z mchami, porostami i niskimi krzewinkami zamiast drzew. Pod nią leży wieloletnia zmarzlina, czyli grunt zamarznięty przez co najmniej dwa lata z rzędu, który latem rozmarza tylko w cienkiej warstwie przy powierzchni.

Kto mieszka w Arktyce?

Arktykę zamieszkuje około 4 mln osób. Około pół miliona z nich należy do ludów rdzennych. Region mimo to słusznie uchodzi za pusty, bo na ponad 20 mln km² przypada mniej niż jedna osoba na kilometr kwadratowy. Znaczna część mieszkańców żyje w miastach. Największe z nich to rosyjskie Murmańsk, Norylsk i Workuta oraz norweskie Tromsø.

Na mapie regionu wyróżniają się takie rdzenne ludy, jak:

• Inuici – zamieszkują Grenlandię, północ Kanady i Alaskę; dawniej nazywano ich „Eskimosami”. Tradycyjnie polowali na foki i wieloryby.
• Saamowie – żyją na północy Norwegii, Szwecji, Finlandii i na Półwyspie Kolskim; obiegowo zwani „Lapończykami”, słyną z hodowli reniferów.
• Nieńcy – prowadzą koczowniczą hodowlę reniferów w tundrze od Morza Białego po Półwysep Tajmyr.
• Czukcze – zamieszkują Czukotkę na wschodnim krańcu Azji; w głębi lądu hodują renifery, a na wybrzeżu polują na ssaki morskie.

Dziś te społeczności łączą dawne zajęcia z pracą w miastach, nauką w szkołach i dostępem do internetu. Sześć organizacji ludów rdzennych ma w Radzie Arktycznej status stałego uczestnika.

Do kogo należy Arktyka?

Czy Arktyka jest więc niczyja? Nie, bo lądy i wody wokół bieguna podlegają prawu krajowemu państw arktycznych oraz prawu międzynarodowemu. Otwarty pozostaje między innymi zasięg roszczeń do dna morskiego.

Arktyka nie ma osobnego traktatu na wzór antarktycznego, dlatego zasady wyznacza Konwencja NZ o prawie morza. Morze terytorialne sięga do 12 mil morskich, a wyłączna strefa ekonomiczna do 200 mil. Dalej może się rozciągać szelf kontynentalny, jeśli państwo wykaże, że dno jest przedłużeniem jego lądu. Wnioski kilku państw częściowo się pokrywają. Wniosek Rosji Komisja Granic Szelfu Kontynentalnego w większości już rozpatrzyła. Wniosków Danii i Kanady jeszcze nie rozpatrzyła.

Szczególny status ma Svalbard. Traktat Spitsbergeński, podpisany w Paryżu 9 lutego 1920 r., przyznał archipelag Norwegii, a pozostałym stronom zapewnił równe prawa do działalności gospodarczej. Przystąpienie Polski do traktatu w 1931 r. zapewniło te prawa również Polsce.

Państwa interesują się regionem ze względu na surowce na dnie oceanu i szlaki żeglugowe, takie jak Przejście Północno-Wschodnie wzdłuż wybrzeży Rosji.