Jaka pogoda panuje na Antarktydzie? Rekordy temperatur
Spis treści
Pogoda na Antarktydzie jest mroźna, wietrzna i sucha, bo lądolód wznosi się na kilka kilometrów, śnieg odbija większość światła, a pas niżów odcina kontynent od cieplejszego powietrza. Wychłodzone, gęste powietrze spływa z płaskowyżu ku wybrzeżu jako wiatr katabatyczny. Mróz zależy jednak od miejsca: na Półwyspie Antarktycznym latem bywa kilka stopni na plusie, a na biegunie nawet w grudniu notuje się kilkadziesiąt stopni poniżej zera.
Mróz, wiatr katabatyczny i susza na Antarktydzie
O antarktycznej pogodzie decydują trzy czynniki: wysokość lądolodu, śnieg odbijający większość światła i odcięcie wnętrza kontynentu od cieplejszych mas powietrza. Pierwszy z nich wynika z samej budowy kontynentu, którego skalne podłoże przykrywa gruba czasza lodu. Według komunikatu WMO o rekordzie kontynentu lądolód ma do 4,8 km grubości. W atmosferze standardowej temperatura spada o około 6,5°C na każdy kilometr wysokości, więc Płaskowyż Antarktyczny jest zimny już z racji samego wzniesienia.
Dlaczego jednak Arktyka, położona równie daleko od równika, jest wyraźnie cieplejsza? Biegun północny leży na zamarzniętym oceanie, który przez lód oddaje ciepło. Do Arktyki docierają przy tym masy powietrza znad otaczających ją lądów. Antarktyda jest od takiego dopływu odcięta: otacza ją pas niżów i Antarktyczny Prąd Okołobiegunowy. Śnieg dokłada swoje – odbija większość padającego światła, więc nawet w dzień polarny powierzchnia nagrzewa się słabo.
Z tego samego wychłodzenia rodzi się wiatr katabatyczny. Powietrze stygnie od zimnej powierzchni płaskowyżu, gęstnieje i pod wpływem grawitacji spływa po stokach lądolodu ku wybrzeżu. Przyspiesza tam, gdzie zbiegają się doliny lodowcowe, a stok staje się stromy. Takim lejem dla spływającego powietrza jest rozległa niecka, z której lodowiec Lamberta odprowadza lód ku Szelfowi Lodowemu Amery’ego. Nad morzem wiatr traci napęd i szybko słabnie.
Według części źródeł porywy przy stacji Dumont d’Urville sięgały rzędu 300 km/h. Takie wartości nie opisują typowego wiatru katabatycznego. W głębi płaskowyżu wieje on zwykle umiarkowanie, za to z niezwykłą stałością kierunku. Siłę huraganu osiąga w porywach na kilku odcinkach wybrzeża, szczególnie gdy nad morzem przechodzi głęboki niż i wzmacnia spływ. Taka wichura potrafi trwać kilka dni.
Zimno tłumaczy też suszę. Mroźne powietrze mieści bardzo mało pary wodnej. Wyż zalegający nad wnętrzem kontynentu blokuje przy tym niże, które mogłyby przynieść opad. Wnętrze jest więc pustynią polarną: roczna suma opadu w przeliczeniu na wodę bywa niższa niż na wielu gorących pustyniach. O tym, czy Antarktyda to pustynia, przesądza ilość opadu, a nie temperatura ani pokrywa lodowa. Lód rośnie mimo to, bo śnieg prawie nie topnieje i odkłada się warstwa po warstwie przez tysiąclecia.
Ile stopni jest na Antarktydzie latem, a ile zimą?
Różnica między wybrzeżem a wnętrzem kontynentu sięga kilkudziesięciu stopni. Lato antarktyczne trwa od grudnia do lutego, czyli w czasie polskiej zimy, a najzimniejsza pora przypada na polskie lato.
Wybrzeże i Półwysep Antarktyczny
Na wybrzeżu i Półwyspie Antarktycznym lato oznacza temperaturę krążącą wokół zera, a w słoneczne, bezwietrzne dni nawet kilka stopni na plusie. Na północnym krańcu Półwyspu stoi baza Esperanza i tam docierają statki z turystami. Zdjęcia polarników w krótkich rękawach pochodzą zwykle z tych okolic i z miesięcy od grudnia do lutego. Zimą temperatura spada do kilkunastu, a przy napływie powietrza znad lądolodu do kilkudziesięciu stopni poniżej zera.
Średnia roczna dla wybrzeża wynosi około −10°C, przy czym Półwysep należy do jego najcieplejszych odcinków, a brzegi Antarktydy Wschodniej do chłodniejszych. Różnica wynika z położenia: północny kraniec Półwyspu leży poza kołem podbiegunowym i przez cały rok sięga do niego wpływ oceanu.
Skąd więc relacje o mrozie trudnym do zniesienia przy temperaturze około −10°C? Odpowiedzią jest wiatr, który zdziera z ciała warstwę ogrzanego powietrza. Według wzoru na temperaturę odczuwalną, stosowanego przez służby Kanady i USA, przy −10°C i wietrze 50 km/h odczucie odpowiada około −22°C. Na odsłoniętej skórze odmrożenia pojawiają się wtedy szybciej, niż sugeruje sam odczyt z termometru.
Wnętrze kontynentu i biegun południowy
Na płaskowyżu nawet w środku lata temperatura nie zbliża się do zera. Stacja Amundsen-Scott na biegunie leży na wysokości 2835 m, a Wostok na 3488 m, więc w grudniu i styczniu obie notują kilkadziesiąt stopni mrozu. Średnia roczna w najwyższych częściach wnętrza wynosi około −60°C, czyli o pięćdziesiąt stopni mniej niż na wybrzeżu.
Zima zaczyna się tu wcześnie i nie ma jednego wyraźnego dołka. Po gwałtownym spadku w marcu i kwietniu temperatura zatrzymuje się na podobnie niskim poziomie aż do września. Najzimniejszy dzień może wypaść w dowolnym momencie tego okresu. Klimatolodzy nazywają taki przebieg zimą bez jądra.
Przyczyną jest noc polarna. Na biegunie Słońce znika pod horyzontem około marcowej równonocy i wraca dopiero przy wrześniowej, więc ciemność trwa mniej więcej pół roku. Bez dopływu energii śnieg wypromieniowuje ciepło w bezchmurne niebo, a przy powierzchni zalega warstwa najzimniejszego powietrza. Gdy to wypromieniowanie zrównoważy ciepło oddawane przez atmosferę, dalsze wychładzanie zwalnia.
Rekordy temperatur na Antarktydzie
Rekordy temperatur zatwierdza Światowa Organizacja Meteorologiczna (WMO). Archiwum ekstremów WMO przyjmuje przy tym wyłącznie wysokiej jakości pomiary naziemne. Rekordowe wartości różnią się, bo odczyty ze stacji, dane satelitarne i odczyty nieuznane przez WMO to trzy różne rzeczy.
Najniższa temperatura
Oficjalny rekord zimna, −89,2°C, padł na stacji Wostok 21 lipca 1983 roku. To najniższa temperatura zmierzona w pomiarach naziemnych na całym świecie. Dotyczy powietrza na wysokości 2 m, czyli tej samej wielkości, którą podaje każda stacja pogodowa.
Niższe liczby pochodzą z satelitów, które mierzą coś innego. Czujnik podczerwieni rejestruje temperaturę samej powierzchni śniegu, a ta w bezwietrzną noc polarną jest wyraźnie zimniejsza od powietrza nad nią. Satelitarne pomiary powierzchni śniegu notują wartości niższe niż rekord Wostoku. Notowano je w kilku miejscach przy grzbiecie lodowym Antarktydy Wschodniej. Są to płytkie zagłębienia w pobliżu najwyższej części lądolodu, na wysokości od 3800 do 4050 m.
Temperatura powietrza podczas tych zdarzeń, oszacowana przez porównanie ze stacjami automatycznymi, wynosi około −94 ± 4°C, czyli jest mniej skrajna niż temperatura powierzchni śniegu. Ta wartość też nie jest rekordem, bo szacunek z satelity nie jest pomiarem naziemnym. Wartości satelitarne nie dotyczą Wostoku, bo stacja leży kilkaset kilometrów od tych zagłębień i niżej od nich.
Najwyższa temperatura
Rekordy ciepła WMO są trzy, każdy z inną wartością i innym miejscem pomiaru:
- Kontynent – 18,3°C na stacji Esperanza 6 lutego 2020 roku; kategoria obejmuje ląd stały i przyległe wyspy.
- Region na południe od 60°S – 19,8°C na wyspie Signy w archipelagu Orkadów Południowych 30 stycznia 1982 roku.
- Płaskowyż na wysokości 2500 m i wyżej – −7,0°C na automatycznej stacji D-80, w głębi lądu za Wybrzeżem Adeli, 28 grudnia 1980 roku.
Różnica między dwoma pierwszymi rekordami to różnica między kontynentem a regionem antarktycznym w rozumieniu WMO. WMO i ONZ definiują region antarktyczny jako cały ląd i lód na południe od 60°S, więc mieści się w nim leżąca poza kontynentem Signy.
Na kontynencie najcieplej bywa na północnym krańcu Półwyspu, bo jego grzbiet górski tworzy zbocze dla spływającego powietrza. Według oceny panelu WMO rekord z Esperanzy był możliwy dzięki rozległemu wyżowi nad regionem. Wyż wywołał efekt fenowy, czyli ogrzewanie powietrza spływającego po zboczu. Ten sam panel odrzucił wyższy odczyt z wyspy Seymour, bo prowizoryczna osłona przegrzewała czujnik.
Rekordowe anomalie
Poza rekordami absolutnymi klimatolodzy śledzą rekordy odchylenia od normy i to one bywają najbardziej zaskakujące. W marcu 2022 roku, gdy płaskowyż wchodził już w zimę, stacje Concordia i Wostok zanotowały temperaturę o kilkadziesiąt stopni wyższą od typowej. Na stacji Concordia średnia dobowa z 18 marca przekroczyła normę o 39°C. Uznaje się to za największą anomalię temperatury zarejestrowaną na świecie. Ciepło przyniosła rzeka atmosferyczna, czyli wąski pas wilgotnego powietrza wciągnięty znad niższych szerokości w głąb kontynentu.
Na północnym krańcu Półwyspu fen potrafi w środku zimy podnieść temperaturę w Esperanzie wyraźnie powyżej zera. Odchylenia bywają też w drugą stronę. W środku lata zdarzają się dni rekordowo chłodne jak na tę porę roku.
Czy pojedyncza fala ciepła dowodzi zmiany klimatu? Sama nie, bo o klimacie mówią trendy z wielu dekad. Trend ocieplenia jest najwyraźniejszy na Półwyspie Antarktycznym, który WMO zalicza do najszybciej ocieplających się obszarów planety. Na płaskowyżu Antarktydy Wschodniej zmiany są słabsze i mniej jednoznaczne.
Jak sprawdzić aktualną pogodę na Antarktydzie?
Bieżąca pogoda na Antarktydzie to odczyt z konkretnej stacji, a nie jedna wartość dla całego lądu. Ze względu na opisaną wyżej rozpiętość temperatur stację wybierasz według dwóch kryteriów: regionu i wysokości. Wybrzeże reprezentują McMurdo nad Morzem Rossa i baza Esperanza na Półwyspie, obie tuż nad poziomem morza. Biegun to stacja Amundsen-Scott, a wysoki płaskowyż Antarktydy Wschodniej najlepiej oddaje stacja Wostok.
Odczyty publikują instytucje, które prowadzą stacje albo zbierają ich dane. Antarctic Meteorological Research and Data Center przy University of Wisconsin–Madison udostępnia bieżące obserwacje ze stacji automatycznych i z McMurdo. Australian Antarctic Division podaje pogodę dla stacji australijskich, a argentyńska służba meteorologiczna SMN – dla baz na Półwyspie, w tym Esperanzy.
Odczyt z ogólnego serwisu pogodowego warto sprawdzić w czterech krokach.
- Sprawdź współrzędne lokalizacji: stacja antarktyczna leży na południe od 60°S. Temperatura powyżej 20°C zdradza przy tym miejscowość o podobnej nazwie na innym kontynencie.
- Przelicz jednostki według wzoru °C = (°F − 32) × 5/9; odczyt −57°F to około −49°C. Przy −40 obie skale pokazują tę samą liczbę.
- Odróżnij temperaturę powietrza od odczuwalnej, takiej jak RealFeel. Do porównań z normą i rekordami bierz wyłącznie temperaturę powietrza.
- Porównaj godzinę pomiaru z bieżącą, bo stacje automatyczne miewają przerwy w transmisji, a odczyt sprzed doby wygląda w serwisie jak aktualny.
