Arktyczny lód morski – zasięg, grubość i tempo topnienia

Zasięg, którym opisuje się arktyczny lód, to cały obszar oceanu pokryty lodem w co najmniej 15 procentach, a jego roczne minimum przypada we wrześniu. Właśnie wtedy zostaje lód, który przetrwał lato, więc zmiany widać najwyraźniej. Od dwóch dekad wrześniowe minima prawie nie spadają. Pokrywa mimo to cienieje i młodnieje, bo lodu wieloletniego stale ubywa.

Pomiar zasięgu arktycznego lodu

Zasięg lodu morskiego to cały obszar, na którym lód pokrywa co najmniej 15% powierzchni oceanu. Powierzchnia lodu obejmuje wyłącznie obszar faktycznie pokryty lodem, dlatego zasięg zawsze daje wyższe wartości. W ciągu roku pokrywa przyrasta jesienią i zimą aż do marcowego maksimum, a latem topnieje do wrześniowego minimum.

Zmianę najlepiej widać we wrześniowym minimum, bo zostaje wtedy tylko lód, który przetrwał lato. W 2026 r. wrześniowe minimum według NSIDC wyniosło 4,60 mln km². To o 1,21 mln km² więcej niż rekordowe 3,39 mln km² z 2012 r. Mimo to wszystkie 20 najniższych minimów z 48 lat pomiarów satelitarnych przypada na lata 2007–2026.

Różne ośrodki podają dla tego samego dnia nieco inne wartości. Wynika to z metody, a nie ze sprzeczności. NSIDC opiera szacunek na produkcie koncentracji lodu o rozdzielczości 25 km. Amerykański National Ice Center liczy minimum ze średniej 3-dniowej, żeby uwzględnić krótkotrwałe przesunięcia krawędzi lodu. Dla sezonu 2025 podał 4,86 mln km² wobec 4,60 mln km² w NSIDC.

Pokrywy wieloletniej ubywa

Pokrywa lodowa Arktyki jest coraz cieńsza i młodsza, także w latach, gdy jej zasięg stoi w miejscu. Według danych NOAA o wieku lodu lodu wieloletniego jest dziś o 47% mniej niż w 2005 r. Najstarszego lodu ubyło o 95% względem lat 1985–2004, kiedy zajmował średnio 1,72 mln km². Wiek służy jako wskaźnik zastępczy grubości, bo lód wieloletni zwykle grubieje z każdą kolejną zimą.

Objętość łączy zasięg i grubość w jedną liczbę. W średnim cyklu rocznym reanalizy PIOMAS lód zajmuje 28 000 km³ w kwietniu. We wrześniu zajmuje 11 500 km³. Średnioroczna objętość z 2025 r., 12 830 km³, była najniższa w zapisie PIOMAS. Satelita CryoSat-2 mierzy w chłodnej części roku wysokość lodu nad wodą, z której wylicza się grubość.

W kwietniu 2025 r. według NOAA lód we wszystkich regionach miał grubość przeciętną albo większą od średniej z lat 2011–21. Pojedynczy sezon może więc odbiegać od trendu, o czym w następnej sekcji.

Dlaczego lodu ubywa, choć od dwóch dekad minima stoją w miejscu?

Tempo spadku wrześniowego minimum w latach 1979–2026 wynosi średnio 11,8% na dekadę względem średniej z lat 1981–2010. Ten wskaźnik dotyczy zasięgu w jednym miesiącu, więc nie da się go wprost zestawić z procentową utratą objętości czy lodu wieloletniego. Każda z tych liczb mierzy inną wielkość.

Sprzężenie albedo, czyli zdolności powierzchni do odbijania światła, wzmacnia ubytek lodu. Jasny lód odbija większość promieniowania słonecznego. Ciemna woda pochłania je, nagrzewa się i topi lód od spodu. Ubytek lodu sprzyja więc kolejnemu. Sprzężenie to jest też jednym z czynników wzmocnienia arktycznego.

Od strony oceanu działa atlantyfikacja, czyli napływ ciepłych, słonych wód atlantyckich do Oceanu Arktycznego. Osłabia ona uwarstwienie wód o różnej gęstości, przez co nasila przenoszenie ciepła i topienie lodu.

Przez ostatnie dwie dekady minima nie spadały jednak w istotny sposób. Badacze wciąż spierają się o przyczyny tego wypłaszczenia. Wynik pojedynczego sezonu przesuwają czynniki pogodowe:

• Zachmurzenie – latem zasłania lód przed słońcem i hamuje topnienie.
• Dipol arktyczny – układ ciśnienia, który wpycha ciepłe powietrze nad Arktykę i wypycha lód przez Cieśninę Fram.
• Cyklony – łamią krę i mieszają wodę, przyspieszając straty w ciągu kilku dni.

Dipol zmienia napędzany wiatrem ruch kry lodowej, który decyduje o tym, gdzie i ile lodu stopnieje w danym roku. Albedo działa tymczasem w każdym sezonie, dlatego pogoda może maskować trend.

Skutki zaniku lodu morskiego w Arktyce i poza nią

Lód morski już pływa, więc jego topnienie nie podnosi wprost poziomu morza. Do stałego wzrostu poziomu oceanów przyczynia się ubytek lodu lądowego.

Zanik lodu morskiego działa inną drogą: przez wymianę ciepła między oceanem a atmosferą. Odsłonięta woda oddaje ciepło powietrzu jesienią i zimą, co wzmacnia ocieplenie całego regionu. Tempo blisko cztery razy szybsze od średniej globalnej od 1979 r. ustaliła analiza zespołu Rantanena. Wcześniejsze badania mówiły o dwóch, ponad dwóch albo trzech razach. W modelach CMIP6 tak silne ocieplenie pozostaje bardzo mało prawdopodobne.

Wybrzeża bez lodowej osłony są wystawione na falowanie, które rozmywa brzegi zbudowane z wiecznej zmarzliny. Dla zwierząt i ludzi skutki są bezpośrednie. Foki i niedźwiedzie polarne tracą platformę do rozrodu i polowań. Społeczności przybrzeżne tracą stabilny lód, po którym podróżują i polują. Zmiany zasięgu i grubości lodu pozwalają też na większy ruch statków, w tym Północną Drogą Morską.

Czy zanik lodu odpowiada za mroźne zimy w Europie i Ameryce Północnej? Ustalone jest tyle, że opisane wyżej szybsze ocieplenie Arktyki zmniejsza jej różnicę temperatur z niższymi szerokościami, która napędza prąd strumieniowy. Czy to osłabia ten prąd i sprzyja falom mrozu, pozostaje przedmiotem badań i sporów.

Arktyka bez lodu latem

Arktykę uznaje się za wolną od lodu, gdy powierzchnia lodu morskiego spada poniżej 1 mln km², a nie do zera. Najgrubszy lód przy wybrzeżach Grenlandii i Kanady może się bowiem utrzymać najdłużej. Taki próg przyjmuje przegląd prognoz w Nature Reviews. Badacze rozróżniają trzy stany bez lodu:

• Pierwszy dzień bez lodu – średnio około 4 lata wcześniej niż pierwszy miesiąc.
• Miesiąc bez lodu – średnia wrześniowa powierzchnia poniżej 1 mln km².
• Sezon bez lodu – do 2100 r. możliwy od maja do stycznia przy wysokich emisjach i od sierpnia do października przy niskich.

Kiedy więc zniknie lód? Według modeli klimatycznych, na których opiera się też IPCC, pierwszy wrześniowy miesiąc bez lodu może nastąpić w latach 20. albo 30. tego stulecia, a prawdopodobnie przed 2050 r. Lód znikający „za kilka lat” to więc termin możliwy we wszystkich scenariuszach emisji. Od scenariusza zależy, jak często wrześnie bez lodu będą się powtarzać.