Najgłębsze jeziora na świecie – ranking z Bajkałem na czele

Najgłębsze jeziora na świecie powstają w ryftach, a ranking otwiera Bajkał z dnem na głębokości 1642 m, tuż przed afrykańską Tanganiką. Ryft to strefa, w której skorupa ziemska pęka i się rozsuwa, więc dno rowu opada szybciej, niż zasypują je osady. Jeziora polodowcowe i wulkaniczne takiego mechanizmu nie mają. Kończą na kilkuset metrach.

Ranking 10 najgłębszych jezior świata

Ranking prowadzi Bajkał. Kilometr głębokości przekraczają tylko trzy jeziora świata o zmierzonym dnie. Wynik 1642 m dla Bajkału wyznaczyła mapa batymetryczna Bajkału oparta na 1 312 788 punktach pomiarowych. Dziesięć pozycji według głębokości maksymalnej, z państwami leżącymi nad jeziorem, wygląda tak.

1. Bajkał – 1642 m – Rosja
2. Tanganika – 1470 m (według nowszej batymetrii 1471 m) – Tanzania, Demokratyczna Republika Konga, Burundi, Zambia
3. Morze Kaspijskie* – 1025 m – Rosja, Kazachstan, Turkmenistan, Iran, Azerbejdżan
4. Wostok* – ok. 1000 m (szacunek, według sejsmiki do 1200 m) – Antarktyda, bez państwa nadbrzeżnego
5. O’Higgins/San Martín – 836 m – Chile, Argentyna
6. Niasa (Malawi) – 706 m – Malawi, Mozambik, Tanzania
7. Issyk-Kul – 668 m – Kirgistan
8. Wielkie Jezioro Niewolnicze – 614 m – Kanada
9. Jezioro Kraterowe – 592 m – Stany Zjednoczone
10. Matano – 590 m – Indonezja

Pierwsza czwórka wyraźnie odstaje od reszty, bo każda z jej pozycji sięga około kilometra albo głębiej. Pozycje od piątej do dziesiątej mieszczą się tymczasem w niecałych 250 m. Gwiazdką oznaczono dwie pozycje sporne, których miejsce zależy od przyjętej definicji i metody pomiaru.

Kolejność ta tylko częściowo pokrywa się z rankingiem, w którym największe jeziora na świecie porządkuje się według powierzchni.

Głębokość, objętość i życie w głębinach Bajkału

Bajkał leży w południowej Syberii, w Rosji, i oprócz głębokości maksymalnej 1642 m ma średnią głębokość 744,4 m. Lustro wody znajduje się kilkaset metrów nad poziomem morza, ale dno schodzi ponad kilometr poniżej poziomu morza. Taką misę nazywa się kryptodepresją: jej najniższy punkt leży niżej niż poziom oceanu, choć lustro wypełniającej ją wody jest wyżej.

Ile to wody? Objętość jeziora wynosi 23 615,4 km³. Według karty obiektu UNESCO Bajkał mieści 20% światowych zasobów niezamarzniętej słodkiej wody. Tak duży zbiornik przez miliony lat rozwijał własne życie.

Głębia nie jest tu strefą martwą. Samo opadanie wody o temperaturze 4°C nie dociera jednak do dna, bo temperatura największej gęstości spada wraz z głębokością. Wody głębinowe odnawiają się epizodycznie, gdy wiatr wepchnie zimną wodę powierzchniową na głębokość, na której zaczyna się konwekcja. Według UNESCO wiek i izolacja jeziora wytworzyły jedną z najbogatszych i najbardziej niezwykłych faun słodkowodnych świata. Należą do niej endemity, czyli gatunki niewystępujące nigdzie indziej – wśród nich nerpa, czyli foka bajkalska, oraz ryba omul.

Dlaczego jeziora ryftowe są najgłębsze?

Dwa najgłębsze jeziora wypełniają ryfty, czyli strefy, w których skorupa ziemska pęka i się rozsuwa, a dno rowu stale opada. Jezioro tektoniczne tego typu pogłębia się szybciej, niż zasypują je osady denne. Bajkał istnieje w Ryfcie Bajkalskim od około 25 mln lat, co czyni go najstarszym jeziorem świata.

Pomiary GPS Ryftu Bajkalskiego z lat 1994–1997 potwierdziły, że rów aktywnie się rozszerza. Tanganika powstała tym samym mechanizmem, w zachodniej gałęzi Wielkich Rowów Afrykańskich.

Jeziora polodowcowe i wulkaniczne takiego mechanizmu nie mają. Erozja lodowcowa ustaje wraz z ustąpieniem lodowca, a osady stopniowo wypełniają misę. Głębokość kaldery ogranicza z kolei rozmiar zapadliska po erupcji. Dlatego nawet najgłębsze z tych jezior zatrzymują się na kilkuset metrach.

Dlaczego rankingi najgłębszych jezior podają różne liczby?

Rozbieżne głębokości i różna kolejność w zestawieniach mają trzy źródła.

• Definicja jeziora – Morze Kaspijskie to zbiornik endoreiczny, czyli bez odpływu do oceanu, o słonawej wodzie; listy jezior słodkowodnych je pomijają, a geograficzne liczą jako trzecie.
• Pomiar pod lodem – Wostok to jezioro subglacjalne pod lądolodem Antarktydy. Głębokość wody wyznacza się sejsmiką, a sondowanie radiowe mierzy pokrywę lodową. Stąd zapis „ok. 1000 m”.
• Korekty pomiarów – Bajkałowi przypisywano kiedyś 1620 i 1637 m, a średnio 731 m. Obecne 1642 m i 744,4 m dała nowa mapa. Dawnego szacunku 1741 m nie potwierdzono.

Nowe sondowania potrafią też przesunąć jezioro w górę. Pomiary sonarowe przy czole lodowca Viedma wykazały rów o głębokości 900 m. W części nowszych zestawień patagońska Viedma jest dzięki temu najgłębszym jeziorem Ameryk i piątym na świecie.

Która liczba jest więc najdokładniejsza? Najdokładniejsze są wartości z echosondy, mierzącej czas powrotu impulsu dźwiękowego od dna, zwłaszcza zebrane na gęstej siatce punktów. Przybliżone pozostaje wszystko, co mierzy się przez lód. Niepewnością obarczona jest nawet grubość lodu nad stacją Wostok. W tym miejscu rosyjskie pomiary pod lodem dają 3760±30 m według sejsmiki i 3775±15 m według sondowania radiowego.

Najgłębsze jezioro każdego kontynentu

Azję reprezentuje Bajkał, a Afrykę Tanganika (1470 m), najgłębsza spośród największych jezior Afryki. Antarktyda ma Wostok o średniej głębokości około 400 m i objętości 6100 km³.

Obie Ameryki zawdzięczają rekordy lodowcom i wulkanom. O’Higgins/San Martín (836 m) na granicy Chile i Argentyny wypełnia doliny wyżłobione przez lodowce Andów Patagońskich. Według nowszych pomiarów głębsza jest Viedma (900 m). W Ameryce Północnej prowadzi kanadyjskie Wielkie Jezioro Niewolnicze (614 m), tuż przed Jeziorem Kraterowym w USA (592 m), które wypełnia kalderę wulkanu.

A co z Europą? Najgłębsze jeziora w Europie leżą w norweskich dolinach dawnych lodowców.

Rekordzistą jest Hornindalsvatnet. Według danych norweskiego urzędu NVE ma 514 m głębokości. Jego najgłębszy punkt leży 461 m poniżej poziomu morza. To jezioro fiordowe o długości 22 km, spiętrzone przez duży nanos rzeki lodowcowej.

Oceanię reprezentuje nowozelandzkie Hauroko (462 m), także pochodzenia lodowcowego. Na kontynencie australijskim głębokich jezior brak: największe jezioro Australii, Eyre, to płytka, okresowo wysychająca niecka solna.

Co zagraża ekosystemowi Bajkału?

Wydany w 2024 r. raport UNESCO o stanie Bajkału stwierdza, że stan środowiska obiektu się pogarsza. Ocenę tę formułują wspólnie Centrum Światowego Dziedzictwa i IUCN.

Presję tworzą głównie działalność człowieka i zmiany klimatyczne:

• Zanieczyszczenie wód – ścieki z miejscowości i obiektów turystycznych oraz odpady po zamkniętym kombinacie celulozowo-papierniczym w Bajkalsku.
• Regulacja poziomu wody – tymczasowa regulacja obowiązuje od 2016 r. i zwiększyła wahania poziomu wody.
• Zabudowa brzegów – rozwój turystyki i infrastruktury, w tym obiektów wzniesionych nielegalnie.
• Pożary i klimat – pożary lasów w zlewni oraz skutki ocieplenia, wymieniane jako nowe zagrożenie.