Jezioro Aralskie – dlaczego wyschło i co z niego zostało?

Morze Aralskie, niegdyś czwarte co do powierzchni jezioro świata, wyschło w ciągu jednego pokolenia, bo radzieckie pola bawełny zabrały wodę zasilającym je rzekom, Amu-darii i Syr-darii. Parowanie nad pustynią nie zmalało. Każdy metr sześcienny odebrany rzekom był więc dla jeziora czystą stratą, a nieszczelne kanały gubiły jeszcze część wody w piasku. Tam, gdzie falowała woda, rozciąga się pustynia Aral-kum.

Jak wielkie było Morze Aralskie, zanim zaczęło znikać?

Morze Aralskie było słonawym jeziorem bezodpływowym na pograniczu Kazachstanu i Uzbekistanu. Bezodpływowym, czyli takim, z którego nie wypływa żadna rzeka. Nazwę morza zawdzięczało wielkości i zasoleniu wody. Około 1960 roku zajmowało około 68 tys. km² i według danych z 1988 roku było czwartym co do powierzchni jeziorem świata. Przy tej powierzchni pozostawało płytkie: średnia głębokość wynosiła około 16 m, a maksymalna 69 m przy zachodnim brzegu.

Spośród jezior Azji większe od Aralu było tylko Morze Kaspijskie, zarazem największe jezioro świata. Wodę dostarczały Aralowi głównie dwie rzeki, Amu-daria i Syr-daria.

Bawełna i nieszczelne kanały – dlaczego Morze Aralskie wyschło?

Jezioro bez odpływu istnieje tak długo, jak dopływ rzek równoważy parowanie z jego powierzchni. Radzieckie nawadnianie pól bawełny ten dopływ zmniejszyło. Od lat 60. ZSRR rozbudowywał uprawy bawełny w Azji Środkowej i czerpał na nie wodę z Amu-darii i Syr-darii. Jezioro kurczyło się.

Skąd tak szybka reakcja tak wielkiego akwenu? Parowanie nad pustynią nie zmalało, więc każdy metr sześcienny zabrany rzekom był dla jeziora stratą netto. Duża część tej wody nie docierała przy tym na pola. Kanały irygacyjne kopano w gruncie bez uszczelnień, więc woda wsiąkała w piasek i parowała po drodze. Największy z nich, Kanał Karakumski, prowadził wodę Amu-darii przez pustynię Turkmenistanu.

W latach 1960–1987 poziom wody spadł o prawie 13 metrów. Powierzchnia zmniejszyła się w tym samym czasie o 40 procent. Pod koniec lat 80. jezioro rozpadło się na dwie części: północny Mały Aral i południowy Wielki Aral.

Same wahania nie były dla Aralu niczym nowym. Jak podaje przegląd Philipa Micklina, w ciągu ostatnich 10 tysięcy lat jezioro wielokrotnie się napełniało i wysychało. Tamte zmiany przynosiły zarówno siły naturalne, jak i działalność człowieka. Obecna katastrofa wynikła z poboru wody na pola i rozegrała się w ciągu jednego pokolenia.

Co zostało z wyschniętego jeziora? Resztki wody, pustynia Aral-kum i porty bez morza

Z dawnego jeziora zostało kilka oddzielnych zbiorników. Zasolenie jeziora wzrosło z 10 do ponad 100 g/l. W odciętym Małym Aralu zasolenie potem zmalało. Odsłonięte dno zamieniło się w pustynię Aral-kum, zajmującą większość dawnej niecki.

Według części opisów około 2007 roku woda tworzyła cztery zbiorniki.

• Mały Aral – Jezioro Północnoaralskie po stronie kazachskiej.
• Zachodni basen – wąska, głęboka resztka Wielkiego Aralu pod płaskowyżem Ustiurt.
• Wschodni basen – rozległy i płytki.
• Barsakelmes – niewielkie jezioro pośrednie między basenami południowymi.

Od czego zależą te liczby? Bo układ zmienia się z roku na rok. Według obserwacji NASA w 2014 roku wschodni basen całkowicie zniknął.

Poza wodą zostały porty bez morza. Uzbecki Mujnak leży dziesiątki kilometrów od obecnego brzegu. Na dawnym dnie rdzewieją wraki kutrów. Kazachski Aralsk też przez lata stał daleko od wody.

Odsłonięte dno działa jak źródło pyłu. Wiatr podnosi z niego burze solno-pyłowe. Pył skażony środkami chemicznymi z rolnictwa stał się przy tym zagrożeniem dla zdrowia publicznego. W regionie odnotowano wzrost zachorowań, choć wpływ pyłu trudno oddzielić od jakości wody pitnej i biedy.

Osobnym śladem tamtej epoki jest dawna Wyspa Odrodzenia, na której w 1966 roku działało laboratorium broni biologicznej. Jak podaje opis zdjęcia NASA, w 2001 roku wyspa połączyła się z lądem i jest dziś częścią półwyspu.

Czy Morze Aralskie wraca do życia?

Odradza się wyłącznie część północna, a Południowe Jezioro Aralskie dalej znika. Różnicę robi tama Kokaral, ukończona w 2005 roku razem z groblą, która oddziela Mały Aral od południa i zatrzymuje wodę Syr-darii. Według danych Banku Światowego projekt obejmujący tamę zwiększył objętość wody w Jeziorze Północnoaralskim o 68 procent. Do Aralska wróciło rybołówstwo.

Czemu ta sama tama nie pomaga południu? Południe zasilała Amu-daria, której wodę wciąż w większości zużywają pola położone w górze rzeki. Tama dodatkowo ograniczyła przepływ wody do południowej części jeziora, więc z Syr-darii trafia tam mniej wody.

Stawka wykracza poza rybołówstwo. Jak wyliczyło badanie emisji z dna, od 1960 roku odsłonięte osady uwolniły 204 ± 53 teragramy węgla, licząc samą masę węgla. Ponowne zalanie dna mogłoby zapobiec uwolnieniu kolejnych 165 ± 13 Tg C.

Philip Micklin ocenia, że w dającej się przewidzieć przyszłości jest mało nadziei na pełną odbudowę jeziora. Powrót morza dotyczy więc odbudowy częściowej: małego, kazachskiego fragmentu, a nie dawnego Aralu.