Morze Kaspijskie – gdzie leży i czemu uchodzi za jezioro?

Morze Kaspijskie leży na granicy Europy i Azji i jest największym jeziorem bezodpływowym na Ziemi, bo nie łączy się z oceanem nawet przez cieśninę. Nazwę morza zawdzięcza ogromnej powierzchni i słonawej wodzie. Sól nie jest tu przypadkiem. Akwen jest pozostałością Paratetydy, dawnego morza, które przed milionami lat zostało odcięte od oceanu.

Gdzie leży Morze Kaspijskie?

Morze Kaspijskie leży na granicy Europy i Azji. Dostęp do jego brzegów ma pięć państw: Rosja, Kazachstan, Turkmenistan, Iran i Azerbejdżan. Od zachodu akwen zamyka Kaukaz, a od północy rozciąga się Nizina Nadkaspijska. Woda nie ma naturalnego połączenia z oceanem.

Skala akwenu zaskakuje na dwa sposoby. Jak nisko leży ta woda? Według danych sekretariatu Konwencji teherańskiej lustro wody znajduje się 27 m poniżej poziomu morza. Powierzchnia wynosi 392 600 km². To o mniej więcej jedną czwartą więcej niż powierzchnia Polski, która zajmuje około 312,7 tys. km². Całe zagłębienie, w którym stoi woda, bywa zaliczane do kryptodepresji, czyli obniżeń wypełnionych wodą, których dno leży poniżej poziomu oceanu.

Dlaczego Morze Kaspijskie uznaje się za jezioro, skoro ma cechy morza?

O statusie jeziora przesądza jedno kryterium: brak połączenia z oceanem światowym, choćby przez cieśninę. Morze w sensie geograficznym jest częścią oceanu. Kaspik traci wodę wyłącznie przez parowanie. Jest więc jeziorem bezodpływowym, i to największym na Ziemi. Tę samą cechę ma leżące kilkaset kilometrów na wschód Morze Aralskie, które również nosi nazwę morza.

Morskie cechy akwenu mają jednak oparcie w jego historii. Kaspik jest jeziorem reliktowym, czyli pozostałością dawnego morza. Ocean Tetydy, w młodszej fazie nazywany Neotetydą, oddzielał niegdyś kontynenty północne od południowych. Od jego północnego skraju wyodrębniła się Paratetyda. Według badania megajeziora Paratetydy miała ona rozmiar Morza Śródziemnego i sięgała od Alp Wschodnich po dzisiejszy Kazachstan.

W późnym miocenie odcięta od oceanu Paratetyda stała się największym megajeziorem w zapisie geologicznym. Główne epizody wysychania przypadły na okres 9,75–7,65 mln lat temu. Autorzy pracy o rozpadzie Paratetydy datują na około 9,75 mln lat temu całkowite rozdzielenie części kaspijskiej i czarnomorskiej. Opisują też pierwszy znaczący spadek poziomu wody o około 150 m. Oba wyniki pochodzą z preprintu.

Morska przeszłość zostawiła ślady w dnie, w wodzie i w faunie. Pod basenem południowym leży bazaltowa skorupa oceaniczna, a badania skorupy oceanicznej Kaspiku wiążą jej powstanie ze złożoną strukturą Neotetydy. W wodzie została sól. W akwenie żyje foka kaspijska, czyli przedstawicielka rodziny ssaków w większości morskich.

Czy nazwa „morze” jest zatem pomyłką? Nazwa wynika ze skali akwenu i słonawej wody. Klasyfikacja wynika z hydrologii. Nazwę morza nosi jednak także słodkowodne jezioro, nazywane od starożytności Morzem Galilejskim.

Dlaczego poziom i zasolenie Morza Kaspijskiego się zmieniają?

Woda Kaspiku jest słonawa. Według opracowania USGS o Kara-Bogaz-Goł zawiera ona około 13 promili soli. Ocean ma średnio około 35. Promil odpowiada tu w przybliżeniu gramowi soli na litr wody. Zasolenie nie jest jednak wszędzie takie samo. O jego wartości decyduje bilans dopływu i parowania. Ten bilans wygląda inaczej w każdej części akwenu.

W danych o zasoleniu Kaspiku wyraźnie odróżniają się trzy strefy.

• Część północna – płycizna o średniej głębokości 4 m, którą Wołga, dostarczająca około 80% dopływu, wysładza do 0,5–5 g/l.
• Baseny środkowy i południowy – głęboka część akwenu, sięgająca na południu 1025 m, gdzie przy przewadze parowania zasolenie wynosi średnio 12–13 g/l.
• Zatoka Kara-Bogaz-Goł – płytka laguna, do której z wodą Kaspiku trafiają duże ilości soli, a po odparowaniu zasolenie dochodzi do 300–350 promili.

Pod względem zasolenia zatoka jest bliższa Morzu Martwemu niż otwartemu Kaspikowi. Woda opuszcza ją wyłącznie przez parowanie. Ponieważ zasila ją Kaspik, każde wahanie jego poziomu przenosi się na zatokę.

Ten sam bilans sprawia, że akwen się kurczy. Według prognoz poziomu Morza Kaspijskiego globalne ocieplenie może do 2100 r. obniżyć lustro wody nawet o 21 m. Na płyciźnie północnej nawet niewielki spadek odsłania szeroki pas dna. Dlatego powierzchnia akwenu się zmienia, a wartość 392 600 km² oddaje stan z chwili pomiaru.

Jezioro czy morze w prawie międzynarodowym?

Od statusu akwenu zależał podział dna ze złożami ropy naftowej i gazu ziemnego oraz prawo żeglugi. Skąd tyle emocji wokół jednego słowa? Morze podlegałoby Konwencji Narodów Zjednoczonych o prawie morza, czyli strefom liczonym od brzegu. Iran domagał się z kolei równego podziału.

Konwencja z Aktau, podpisana w 2018 r., nadała akwenowi status szczególny i nie przesądziła wprost, czy to morze, czy jezioro. W praktyce wody powierzchniowe pozostają w większości wspólne, a dno trafia do sektorów. Porozumienie dzieli obszar wodny na cztery kategorie.

• Wody wewnętrzne – wody przybrzeżne będące częścią terytorium państwa.
• Wody terytorialne – pas 15 mil morskich pod pełną suwerennością państwa.
• Strefa rybołówstwa – kolejne 10 mil wyłącznych praw połowowych.
• Wspólny obszar morski – pozostała powierzchnia, otwarta dla żeglugi państw nadbrzeżnych.

Zakaz obecności sił zbrojnych państw spoza regionu obejmuje cały akwen. Dno i podglebie reguluje osobny przepis, który dzieli je na sektory wyłącznych praw do surowców, wytyczane umowami państw sąsiednich.

Na północy granice sektorów ustaliły wcześniej Rosja, Kazachstan i Azerbejdżan. Złoża na południe od Baku pozostają sporne. Konwencja wejdzie w życie dopiero po ratyfikacji przez wszystkie pięć państw. Iran jako ostatni skierował ją do parlamentu w trybie pilnym w sierpniu 2026 r.