Przejdź do treści
Środowisko · Wody

Morze a ocean – czym się różnią i gdzie leży granica?

Skalisty przylądek oddzielający spokojne morze od otwartego oceanu z długimi falami po horyzont
Spis treści

Morze różni się od oceanu przede wszystkim położeniem: jest częścią oceanu oddzieloną lądem, wyspami albo progiem podwodnym, a ocean łączy się bez przeszkód z sąsiednimi oceanami. Taka bariera ogranicza wymianę wody, dlatego morza mają zwykle inne zasolenie, słabsze pływy i własne warunki.

Morze czy ocean?

O tym, czy akwen jest morzem, czy oceanem, rozstrzyga jego miejsce w systemie wód i stopień oddzielenia od otwartego oceanu. Ocean jest głównym basenem Wszechoceanu, czyli jednej, ciągłej masy słonej wody otaczającej kontynenty. Morze to część takiego basenu oddzielona lądem, wyspami albo progiem podwodnym. Wielkość i głębokość zwykle idą w parze z tym podziałem, ale o nim nie przesądzają.

  • Położenie w systemie wód (kryterium rozstrzygające) – ocean leży między kontynentami i przechodzi wprost w sąsiednie oceany. Morze jest jego fragmentem wydzielonym barierą.
  • Stopień wydzielenia – ocean wymienia wodę bez przeszkód; morze robi to przez szerokie przejście, cieśniny albo ponad progiem.
  • Dno – ocean wypełnia baseny zbudowane ze skorupy oceanicznej; wiele mórz leży na szelfie kontynentalnym, czyli zatopionym przedłużeniu lądu.
  • Zasolenie – w oceanie wyrównane na dużych obszarach; w morzu niższe albo wyższe, zależnie od rzek, opadów i parowania.
  • Fale i pływy – na oceanie wiatr ma długi rozbieg, a pływy pełną siłę. W morzu oba zjawiska są zwykle słabsze.
  • Wpływ na klimat – ocean działa w skali planety, morze głównie w skali własnych wybrzeży.

Zasolenie i pływy zależą od pierwszej cechy, bo bariera ogranicza wymianę wody. Dlatego cechy towarzyszące zwykle się zgadzają, ale każda z osobna potrafi zawieść.

Najlepiej widać to po dnie. Wśród form dna oceanu dominują równiny abisalne, które leżą głębiej niż 10 000 stóp, czyli ponad 3 km. Taką głębokość osiągają też morza wypełniające głębokie baseny. O klasyfikacji akwenu decyduje więc jego oddzielenie od oceanu, a nie głębokość odczytana z sondy.

Co to jest ocean i dlaczego wszystkie oceany tworzą jeden Wszechocean?

Ocean to wielki basen słonej wody między kontynentami, stanowiący część jednego Wszechoceanu. Oceany łączą się ze sobą bez przerw. Dlatego podział według NOAA zakłada jeden światowy zbiornik wody, dzielony jedynie na nazwane regiony. Ten jeden ocean pokrywa 71 procent powierzchni Ziemi i mieści około 97% wody na planecie. Lodowce, wody podziemne, rzeki i jeziora to tylko niewielka reszta.

Ocean światowy
Ocean światowy, NASA Goddard Space Flight Center Image by Reto Stöckli (land surface, shallow water, clouds). Enhancements by Robert Simmon (ocean color, compositing, 3D globes, animation). Data and technical support: MODIS Land Group; MODIS Science Data Support Team; MODIS Atmosphere Group; MODIS Ocean Group Additional data: USGS EROS Data Center (topography); USGS Terrestrial Remote Sensing Flagstaff Field Center (Antarctica); Defense Meteorological Satellite Program (city lights)., CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons

Czy ocean zawsze jest większy od morza? Tak, bo każdy akwen sklasyfikowany jako morze jest wycinkiem któregoś oceanu. Sam Ocean Spokojny zajmuje więcej miejsca niż wszystkie kontynenty razem wzięte. Drugi pod względem wielkości Ocean Atlantycki przewyższa powierzchnią każdy z nich.

Morze to część oceanu wydzielona przez ląd, wyspy lub progi

Łańcuch wysp oddzielający spokojne morze od ciemniejszego, otwartego oceanu

Fragment oceanu zalicza się do mórz wtedy, gdy jakaś bariera ogranicza swobodny przepływ wody między nim a resztą basenu. Bariery mają kilka postaci:

  • Ląd i półwyspy – Morze Adriatyckie zamykają Półwysep Apeniński i Bałkański, a z resztą wód łączy je tylko Cieśnina Otranto.
  • Łańcuchy wysp – Morze Japońskie oddzielają od otwartego Oceanu Spokojnego Wyspy Japońskie.
  • Progi podwodne – w Cieśninie Gibraltarskiej dno wznosi się do około 200–280 m pod powierzchnią i oddziela głębokie baseny Morza Śródziemnego od Atlantyku.

Bariera nie musi być szczelna. Morze Północne ograniczają Wielka Brytania i wybrzeże kontynentu, a od północy szeroko otwiera się ono na Atlantyk. Mimo to ma własne warunki wody, więc pozostaje morzem. Powierzchnia oceanu według NOAA wynosi około 360 milionów km². Nawet z tak rozległego akwenu własne warunki wody wystarczą, by wydzielić morze.

Morza otwarte, przybrzeżne, śródziemne i międzywyspowe

Morza różnią się szerokością połączenia z oceanem, a od niej zależy, jak bardzo ich woda odbiega od oceanicznej. Od akwenów szeroko otwartych do niemal zamkniętych układają się tak:

  • Morze otwarte – szerokie połączenie z oceanem, czasem z progiem podmorskim, np. Morze Arabskie.
  • Morze przybrzeżne – oddzielone wyspami lub półwyspami, przy wciąż łatwej wymianie wody, np. Morze Beringa za łukiem Aleutów.
  • Morze międzywyspowe – położone wyłącznie między wyspami archipelagu, np. Morze Jawajskie.
  • Morze śródziemne – otoczone lądem i połączone z oceanem lub innym morzem wąską cieśniną, np. Morze Czarne.

Im węższe połączenie, tym słabsza wymiana i tym większa odrębność wody. Wśród mórz śródziemnych akwen otoczony lądem jednego kontynentu nazywa się morzem wewnętrznym, jak Bałtyk.

Gdzie dokładnie przebiega granica między morzem a oceanem?

Tam, gdzie brakuje lądu, linię między morzem a oceanem wyznacza umowa hydrograficzna. Granice i nazwy oceanów oraz mórz ustala Międzynarodowa Organizacja Hydrograficzna (IHO) w „Limits of Oceans and Seas”, czyli publikacji S-23. Punktem odniesienia pozostaje jej trzecie wydanie z 1953 roku, z którego korzystają krajowe służby hydrograficzne.

Na otwartej wodzie linia biegnie według kilku reguł: między dwoma przylądkami, między wyspami łańcucha, osią cieśniny albo grzbietem progu. Przykładem jest zachodnia granica Morza Śródziemnego, czyli linia łącząca Przylądek Trafalgar w Hiszpanii z Przylądkiem Spartel w Maroku. Wody na wschód od niej należą do morza, na zachód – do Atlantyku.

Przy morzu śródziemnym granica jest oczywista, bo ląd zostawia tylko wąskie przejście. Przy morzu otwartym trzeba ją wykreślić przez otwartą wodę, więc o jej przebiegu decyduje ustalenie, a nie obserwacja. Linie wyznaczone w ten sposób służą mapom i nawigacji i nie mają znaczenia politycznego.

Czy każde morze jest częścią oceanu?

Złotobrązowe płaty sargassum dryfujące po przejrzystej wodzie otwartego morza

Prawie każde morze należy do któregoś oceanu, choć nazwa „morze” bywa historyczna i nie zawsze odpowiada klasyfikacji. O przynależności rozstrzyga droga, którą woda akwenu dociera do oceanu:

  • Morze Bałtyckie – przez Cieśniny Duńskie, Kattegat i Skagerrak do Morza Północnego, a dalej do Oceanu Atlantyckiego.
  • Morze Czerwone – przez Cieśninę Bab al-Mandab i Zatokę Adeńską do Oceanu Indyjskiego.
  • Morze Śródziemne – przez Cieśninę Gibraltarską bezpośrednio do Oceanu Atlantyckiego.
  • Morze Kaspijskie – bez połączenia i bez odpływu; to największe jezioro świata, nazwane morzem z powodu rozmiaru i słonej wody.
  • Morze Sargassowe – bez żadnego brzegu; leży w północnym Atlantyku. Jego granice wyznaczają prądy, w tym od zachodu Golfsztrom.

Na dwóch ostatnich przypadkach widać, gdzie zawodzi obraz morza jako części oceanu oddzielonej lądem. Morze Kaspijskie jest hydrologicznie jeziorem bezodpływowym, więc mimo nazwy nie należy do żadnego oceanu. Morze Sargassowe nie ma wybrzeży, a mimo to jest morzem, bo wyróżnia je ciepła, przejrzysta woda i pływające wodorosty. Klasyfikację wyznacza połączenie z oceanem i odrębność wody. Nazwa akwenu zostaje taka, jaką utrwaliła tradycja.

Podział Wszechoceanu i granice na półkuli południowej

Pięć oceanów – Spokojny, Atlantycki, Indyjski, Arktyczny i Południowy – to regiony jednego Wszechoceanu, oddzielone przyjętymi liniami. Tradycyjnie wyróżniano cztery oceany: Atlantycki, Spokojny, Indyjski i Arktyczny, w Polsce nazywany też Północnym Oceanem Lodowatym. Część granic opiera się na kontynentach. Na półkuli południowej ląd się jednak kończy i zastępują go linie na mapie.

Atlantyk od Pacyfiku oddziela tam południk Przylądka Horn. Ocean Południowy sięga od Antarktydy do równoleżnika 60°S. Dziś większość państw uznaje Ocean Południowy (Antarktyczny) za piąty ocean. W granicach do 60°S uznaje go amerykańska rada nazw geograficznych (U.S. Board on Geographic Names). Wydanie S-23 z 1953 roku w ogóle go nie wyodrębnia. Podział na cztery oceany odpowiada więc temu wydaniu. Podział na pięć wydziela z tej samej wody Ocean Południowy.

Głębokość i dno – szelf kontynentalny kontra baseny oceaniczne

Czy ocean zawsze jest głębszy od morza? Zwykle tak, ale reguła wynika z budowy dna i ma wyjątki. Ocean wypełnia baseny ze skorupy oceanicznej. Ich średnia głębokość według NOAA wynosi 3682 m. Ponad 90% oceanu to ocean głęboki, czyli woda głębsza niż 200 m.

Średnia głębokość trzech oceanów oraz Morza Śródziemnego i Bałtyckiego

Wiele mórz leży natomiast na szelfie kontynentalnym, którego krawędź wypada zwykle na głębokości około 200 m. Morze Bałtyckie ma średnio około 50 m głębokości, czyli kilkadziesiąt razy mniej niż ocean. Uproszczenie „morze to płytka woda” zawodzi jednak przy morzach wypełniających głębokie baseny. Morze Śródziemne w Głębi Calypso osiąga około 5100–5300 m, czyli więcej niż wynosi średnia głębokość oceanu.

Dlaczego zasolenie morza odbiega od oceanicznego?

Zasolenie morza odbiega od oceanicznego, bo zależy od lokalnego bilansu wody. Rzeki i opady rozcieńczają wodę, parowanie ją zagęszcza, a ograniczona wymiana z oceanem utrwala różnicę. W otwartym oceanie działają te same procesy, ale mieszanie ogromnych mas wody szybko zaciera lokalne odchylenia.

Zasolenie podaje się w promilach (‰), czyli w gramach soli na kilogram wody. Średnie wartości dla wód powierzchniowych wynoszą:

  • Ocean – około 35‰, przy niewielkich różnicach regionalnych.
  • Morze Bałtyckie – w części środkowej zwykle 6–8,5‰, bo dopływ rzek przewyższa parowanie.
  • Morze Czerwone – około 40‰, bo w gorącym klimacie parowanie jest silne, a rzek prawie nie ma.

Czym różnią się fale, pływy i prądy na oceanie i w morzu?

Strome fale sztormowe rozbijające się o kamienisty brzeg morza pod ciemnym niebem

Na oceanie fale nie zawsze są większe, bo ich wysokość zależy od wiatru i przestrzeni, a nie od rodzaju akwenu. O wysokości fali decydują:

  • Prędkość wiatru – silniejszy wiatr przekazuje wodzie więcej energii.
  • Rozbieg fali – długość odcinka wody, nad którym wiatr wieje w jednym kierunku bez przeszkód.
  • Czas działania wiatru – fala rośnie, gdy wiatr wieje dostatecznie długo.
  • Głębokość przy brzegu – na płyciźnie fala zwalnia, staje się stroma i się załamuje.

Ocean daje wiatrowi najdłuższy rozbieg, ale to nie przesądza o bezpieczeństwie. Czy morze jest więc spokojniejsze? Nie zawsze. Przy tym samym sztormie krótka, stroma fala płytkiego morza bywa groźniejsza niż dłuższa i łagodniejsza fala otwartego oceanu.

Pływy morskie zależą od połączenia z oceanem, bo fala pływowa wchodzi do morza przez cieśniny i słabnie w wąskich przejściach. W Bałtyku pływy wynoszą kilka centymetrów, w większości Morza Śródziemnego od kilku centymetrów do 0,3 m, a na otwartych wybrzeżach oceanu zwykle od jednego do kilku metrów.

Przekrój Cieśniny Gibraltarskiej z przepływem wody atlantyckiej i śródziemnomorskiej

Prądy oceaniczne tworzą stałe systemy. W morzach prądy są słabsze i zależą od wiatru oraz wymiany przez cieśniny – w Cieśninie Gibraltarskiej woda atlantycka wpływa górą, a słona śródziemnomorska wypływa dołem.

Ocean reguluje klimat planety, morze – klimat swoich wybrzeży

Klimat całej planety reguluje ocean, bo jego objętość i głębokość pozwalają gromadzić ogromne ilości ciepła. Woda ma dużą pojemność cieplną: nagrzewa się i stygnie wolno, więc kilometrowa toń działa jak magazyn energii. Powierzchniowe prądy oceaniczne przenoszą ciepło z tropików do obszarów polarnych. Globalna cyrkulacja termohalinowa okrąża kulę ziemską w ciągu około 1000 lat.

Najwyraźniej działa to w przypadku Golfsztromu. Wpływ Golfsztromu na Anglię sprawia, że Anglia ma znacznie cieplejszy klimat niż zimne regiony Kanady, leżące mniej więcej tak samo daleko od równika.

Piaszczysta plaża nad zatoką z zakręcającą linią brzegu, parasolami i spokojną wodą

Morze działa w mniejszej skali. Płytkie morze na szelfie ma mało wody pod każdym metrem kwadratowym powierzchni, więc szybciej nagrzewa się latem i szybciej stygnie zimą. Morze Śródziemne łagodzi zimy na swoich wybrzeżach i współtworzy klimat śródziemnomorski, ale nie przenosi ciepła między strefami klimatycznymi planety.