Morze – czym jest, jak powstaje i jakie są jego rodzaje?
Spis treści
Morze to część oceanu światowego częściowo oddzielona od niego lądem, wyspami lub progiem podmorskim, dzięki czemu ma własne zasolenie, temperaturę i obieg wód. Właśnie ten stopień odcięcia odróżnia je od oceanu. Nie każdy słony akwen zasługuje więc na tę nazwę.
Czym jest morze i czym różni się od oceanu?
Morze to część oceanu światowego częściowo oddzielona od niego lądem, wyspami lub progiem podmorskim albo wyodrębniona prądami. Dzięki temu wyodrębnieniu morze ma własny ustrój hydrologiczny, czyli inne zasolenie, inną temperaturę i inny obieg wód. Różnica między morzem a oceanem polega więc na stopniu wyodrębnienia akwenu i jego własnym ustroju wód.
Dlaczego Morze Kaspijskie nie spełnia tej definicji? Nie łączy się z oceanem, więc z punktu widzenia geografii jest jeziorem słonym. Granice mórz i oceanów umownie wyznacza Międzynarodowa Organizacja Hydrograficzna.
Skąd biorą się morza?

Morski basen powstaje na dwa sposoby. Woda oceaniczna wypełnia zagłębienie utworzone przez ruchy skorupy ziemskiej albo zalewa obniżony ląd. W pierwszy sposób powstało Morze Czerwone. Wypełnia ono ryft, czyli rów między rozsuwającymi się płytami Afryki i Arabii. Według modelu z badania w Nature Communications rozrost dna zaczął się tam co najmniej 12–13 mln lat temu. Dno zbudowane ze skorupy oceanicznej może tłumaczyć, dlaczego to morze jest głębokie.
Skąd z kolei bierze się płytkość Bałtyku? Woda zalała tu zagłębienie po lądolodzie skandynawskim, które leży na szelfie, czyli zatopionym skraju kontynentu. Lądolód wpłynął też na wybrzeże tego morza. Badania PIG-PIB nad wybrzeżem łączą zmiany linii brzegowej z ruchami eustatycznymi i izostatycznymi. Ruchy izostatyczne to dźwiganie się skorupy ziemskiej po ustąpieniu lodowca.
Rodzaje mórz według stopnia odcięcia od oceanu
Morza dzieli się według tego, jak swobodnie wymieniają wodę z oceanem. Rozpoznaje się to po rodzaju bariery. Według tego kryterium wyróżnia się kilka typów mórz.
- Otwarte – nie oddzielają ich od oceanu wyspy ani próg podmorski. Granicę z oceanem wyznaczają prądy lub umowne linie. Do tego typu bywa zaliczane Morze Sargassowe, jedyne morze bez linii brzegowej.
- Przybrzeżne – leżą na skraju oceanu i oddziela je od niego łańcuch wysp lub próg podmorski, jak w przypadku Morza Północnego.
- Międzywyspowe – leżą między wyspami, jak Morze Jawajskie czy Morze Banda.
- Śródziemne – łączą się z oceanem tylko wąską cieśniną. Morze Śródziemne to odmiana międzykontynentalna, a Bałtyk to odmiana wewnątrzkontynentalna.
Bałtyk bywa zaliczany do mórz przybrzeżnych, choć wody wymienia wyłącznie przez Cieśniny Duńskie. Taki zbiornik bywa też nazywany morzem wewnętrznym. Morze Śródziemne łączy z Atlantykiem tylko Cieśnina Gibraltarska.





