Bagna, rzeki, jeziora i laguny przybrzeżne stanowią zaledwie jedną dziesiątą powierzchni lądów, ale dopiero niedawno zaczęliśmy zdawać sobie sprawę z ich roli dla przyrody, klimatu i nas ludzi. 48 lat temu podpisano międzynarodową konwencję o ochronie mokradeł (Konwencję Ramsarską), jeden z najważniejszych międzynarodowych dokumentów w dziedzinie ochrony przyrody. W jej rocznicę co roku odbywa się Światowy Dzień Mokradeł, w ramach którego Centrum Ochrony Mokradeł organizuje na Wydziale Biologii Uniwersytetu Warszawskiego cykl wykładów i wycieczkę. Zapraszamy już w ten weekend:
Cykl wykładów: 2 lutego 2019 roku, ul. Miecznikowa 1, Wydział Biologii Uniwersytetu Warszawskiego. Wstęp wolny.
Wycieczka: zbiórka w niedzielę, 3 lutego o godzinie 10.00, w Zbójnej Górze w Warszawie, na pętli autobusu 161.
Każdy mokry obszar jest cenny
Zgodnie z Konwencją Ramsarską do mokradeł (ang. wetlands) zaliczają się wszystkie stale lub okresowo zalewane obszary o głębokości do 6 metrów oraz bagna, błota i torfowiska. Często nie da się wskazać jednoznacznej granicy pomiędzy jeziorem, obszarem podmokłym, wolno płynącą rzeką, lasem namorzynowym i laguną. Wiele organizmów przemieszcza się płynnie pomiędzy tymi ekosystemami, lub tak jak ryby potrzebuje różnych siedlisk w różnych stadiach życia.
Obszary mokre zapobiegają suszom i powodziom
Ważną rolą mokradeł jest stabilizacja poziomu wody w glebie, co zapobiega suszom i powodziom. Zarówno małe obszary mokre jak śródleśne jeziorka, jak i ogromne, takie jak torfowiska nad Biebrzą akumulują wilgoć w okresach wyższego poziomu rzek (np. podczas roztopów i letnich powodzi) i stopniowo uwalniają ją podczas suszy.
Szczególna rola torfowisk w stabilizacji klimatu
Obszary mokre mają też ogromne znaczenie dla klimatu Ziemi. Bagna, czyli naturalne obszary w których następuje akumulacja torfu służą jako stabilizator temperatury planety – pobierają z atmosfery węgiel w ilości od kilkuset kilogramów w przypadku obszarów arktycznych do nawet dwóch ton rocznie i zatrzymują go na okres wielu tysięcy lat. Szacuje się, że w ten sposób uwięzione jest 30% całego glebowego węgla na Ziemi – dwa razy więcej niż magazynują lasy przy dziesięciokrotnie mniejszej powierzchni.
Człowiek jest największym zagrożeniem dla torfowisk
Największym zagrożeniem dla torfowisk są działania człowieka. Osuszanie bagien pod uprawy lub w celu pozyskania torfu nie tylko zaburza stosunki wodne powodując susze, powodzie i eutrofizację położonych niżej wód, ale też uwalnia do atmosfery ogromne ilości gazów cieplarnianych. W krajach tropikalnych (zwłaszcza w Indonezji) problemem jest zamiana bagien na plantacje palmy olejowej do produkcji żywności, kosmetyków i biopaliw, w Europie i Kanadzie torf spala się lub produkuje z niego ziemię do kwiatków.
Zmiana klimatu i torfowiska – sprzężenie zwrotne
Coraz mocniej zagraża mokradłom również zmiana klimatu – wraz z przesuwaniem się stref opadów pewne obszary mogą stać się zbyt suche dla przetrwania obszarów mokrych. Zagrożone są też obszary nadbrzeżne – wraz z podnoszeniem poziomu oceanów większość lasów namorzynowych, lagun i delt rzecznych zamieni się w otwarte morze. Szczególnie szybko niszczone torfowiska arktyczne, którym zagraża roztapianie wiecznej, czy raczej wieloletniej zmarzliny powodujące erozję gleby i wkraczanie lasów.
Wraz ze roztapianiem uwięziona w zmarzlinie materia organiczna zaczyna się szybko rozkładać emitując metan i dwutlenek węgla. Szacuje się, że w tej chwili zamrożone jest ok. 300 mld ton węgla – odpowiednik 30 lat obecnych emisji (lub całej ludzkiej emisji od początku rewolucji przemysłowej do 2002 roku). Zanikanie torfowisk może bardzo przyspieszyć zmianę klimatu zaś ponowne zaabsorbowanie dwutlenku węgla zajmie wiele tysięcy lat. Już dziś emisje z bagien są równe ok. 5% emisji ze spalania paliw kopalnych.
Ochrona mokradeł dla dobrostanu ludzi i planety
Uświadamiając sobie rolę obszarów mokrych coraz więcej krajów obejmuje je ochroną. Do 2018 roku utworzono ponad 2300 obszarów Ramsar (czyli mokradeł o szczególnym znaczeniu), do których w Polsce zalicza się m.in. Ujścia Wisły, Jezioro Łuknajno, subalpejskie torfowiska w Karkonoszach oraz aż pięć z dwudziestu trzech parków narodowych w naszym kraju.
Szczególne znaczenie ma utrzymanie naturalnie wysokiego poziomu wody, w tym powtórne nawodnienie osuszonych torfowisk. Od 2011 roku ta forma ochrony została włączona do Protokołu z Kioto, a od 2018 roku emisje z torfowisk należy umieszczać w planowanych krajowych wkładach w redukcję emisji (Nationally Determined Contributions)
Bagna i miasta
Współgranie obszarów mokrych i miast było hasłem przewodnim zeszłorocznej edycji Światowego Dnia Mokradeł na UW. Zwrócono uwagę m.in. na brak spójności dokumentów dotyczących ochrony przyrody i ochrony przeciwpowodziowej z systemem planowania przestrzennego. W wyniku tego większość gmin mająca tereny zagrożenia powodziowego ma dla nich przewidziane warunki zabudowy.
W XIX wieku mokradła wykorzystywano m.in. do oczyszczania ścieków z miast – w tym celu powstały Wrocławskie Pola Irygacyjne. Obecnie coraz częściej pełnią one funkcję rekreacyjną (jak np. nowo powstały Park Olimpijski w Pekinie, spiętrzone odcinki Wisły w Krakowie i Sekwany w Paryżu czy warszawskie nabrzeża Wisły – dzikie oraz uregulowane).
Władze miast same przykładają coraz większą uwagę do ochrony przyrody – podczas zeszłorocznego Dnia Mokradeł urzędnicy z Zarządu Zieleni m.st. Warszawy opowiadali o przykładach restytucji łąk nadwiślańskich, tworzeniu nowych łach na Wiśle jako siedliska ptaków wodnych i o ochronie miejsc gniazdowania w miejscach inwestycji (m.in. bulwarów).
Bagna a zmiany klimatu – temat przewodni tegorocznej edycji
W tym roku temat zmian klimatycznych zostanie szczególnie uwypuklony. W Dniu Mokradeł weźmie udział m.in. dr Aleksandra Kardaś z portalu Nauka o Klimacie. Nie zabraknie też informacji o zagrożonych gatunkach, działaniach Krajowego Sekretariatu Konwencji Ramsarskiej oraz aktualnościach dotyczących mokradeł w Polsce i na świecie.
Więcej informacji na stronie bagna.pl oraz w materiałach Centrum Ochrony Mokradeł.
Bernard Swoczyna
