Kryzys wodny na świecie – czy mamy rozwiązanie?

Kryzys wodny na świecie nie polega na tym, że planeta traci wodę, tylko na tym, że w wielu miejscach ludzie pobierają wodę słodką szybciej, niż przyroda zdąży ją odnowić. Najwięcej pochłania nawadniane rolnictwo, a zmiana klimatu sprawia, że deszcz przychodzi gwałtownie i odpływa, zanim zasili zasoby. Susza mija wraz z powrotem opadów. Wyczerpane warstwy wodonośne i osuszone mokradła – już nie.

Czym jest kryzys wodny, skoro wody na Ziemi nie ubywa?

Kryzys wodny nie oznacza, że planeta traci wodę. Oznacza, że w danym miejscu i czasie pobór przewyższa tempo, w jakim przyroda wodę odnawia. Całkowita ilość wody na Ziemi pozostaje niemal stała, ale ludziom służy tylko woda słodka, dostępna tu i teraz.

Liczby ludzi dotkniętych kryzysem różnią się, bo mierzą różne rzeczy. Od lat stosuje się trzy miary.

• Wskaźnik Falkenmark – odnawialne zasoby na mieszkańca: poniżej 1700 m³ rocznie zaczyna się presja, poniżej 1000 m³ chroniczny niedobór, poniżej 500 m³ niedobór absolutny.
• Poziom stresu wodnego – stosunek poboru do odnawialnych zasobów; dotyka też krajów deszczowych, które pobierają za dużo.
• Woda pitna bezpiecznie zarządzana – źródło na posesji, dostępne w razie potrzeby i wolne od zanieczyszczeń; jej brak mierzy stan usług, nie przyrody.

Czwarte pojęcie zaproponował UNU-INWEH, czyli Instytut Wody, Środowiska i Zdrowia Uniwersytetu ONZ. Przedstawia je raporcie ONZ o bankructwie wodnym. Bankructwo wodne to diagnoza stanu przewlekłego, w którym miejsce zużywa więcej wody, niż przyroda jest w stanie niezawodnie uzupełnić. Szkody w warstwach wodonośnych i mokradłach stają się w nim trudne do odwrócenia. Susza mija, gdy wraca deszcz. Bankructwo wodne nie mija wraz z deszczem.

Jak rozpoznać, czego dotyczy dana statystyka? Wystarczy sprawdzić jednostkę liczenia: kraj, miesiąc w roku albo gospodarstwo domowe. Największe liczby daje niedobór przez co najmniej miesiąc w roku. Mniejsze dotyczą braku bezpiecznej wody w domu, a najmniejsze mieszkańców krajów w stresie wodnym.

Zmiana klimatu rozregulowuje obieg wody, a nie tylko go osusza

Ocieplenie sprawia, że cykl hydrologiczny staje się nieregularny: woda przychodzi gwałtownie, trafia w złe miejsce i odpływa, zanim zasili zasoby. Cieplejsze powietrze mieści około 7% więcej pary wodnej na każdy stopień, więc dłużej ją zatrzymuje, a potem oddaje w ulewach. Między ulewami parowanie szybciej wysusza glebę, dlatego susza i powódź przestają się wykluczać.

Rok 2024 dobrze to pokazał. Według raportu WMO za 2024 rok był to najcieplejszy rok w historii pomiarów i w ogólnym rozrachunku suchy. Mimo to WMO odnotowała wiele powodzi. Według najnowszego raportu WMO także 2025 był dla rzek jednym z najsuchszych lat od 35 lat.

Lodowce działają inaczej, bo ich ubytek rozkłada się w czasie. Przyspieszone topnienie najpierw daje rzekom chwilową nadwyżkę wody, którą łatwo wziąć za poprawę. Gdy lodowiec skurczy się na tyle, że topnienie słabnie, rzeki zasilane latem tracą źródło. Niedobór przychodzi wtedy w porze, w której rolnictwo najbardziej potrzebuje wody.

Nie każdy spadek wód gruntowych ma jednak przyczynę klimatyczną. W wielu regionach zwierciadło wody opada, bo studnie pompują zbyt dużo. Za to odpowiadają już sami użytkownicy wody.

Kto zużywa najwięcej wody i dlaczego popyt rośnie?

Rolnictwo nawadniane odpowiada za zdecydowaną większość globalnego poboru wody słodkiej. Drugie miejsce zajmują przemysł i energetyka, a gospodarstwa domowe są dopiero trzecie. Oszczędzanie w łazience ma więc znaczenie głównie lokalne.

Gdzie zatem trafia woda, której nie widać w rachunku? Do żywności i produktów. Woda wirtualna to ilość wody zużyta na wytworzenie towaru. Ślad wodny sumuje ją dla osoby, firmy albo kraju. Kto kupuje ryż czy bawełnę z suchego regionu, importuje razem z nimi jego wodę.

Kilka zjawisk naraz napędza popyt. Według raportu FAO o zasobach wody pobór przez rolnictwo wciąż rośnie. Odpowiada za to przyrost terenów nawadnianych. Do tego dochodzą wzrost liczby ludności, urbanizacja i nowe wodochłonne branże, takie jak centra danych chłodzone wodą.

Brak wody uderza w żywność, gospodarkę i bezpieczeństwo

Skutki niedoboru wody docierają także do krajów, w których woda w kranie płynie bez przerw, bo przenosi je żywność. Kryzys wodny może do 2050 roku zagrozić ponad połowie światowej produkcji żywności. To scenariusz z raportu The Economics of Water. Jego skala zależy od emisji i od sposobu gospodarowania wodą.

W regionach najbardziej dotkniętych kryzysem przekłada się on na cztery rodzaje szkód:

• PKB – w scenariuszach tego samego raportu ubytek dochodu jest głębszy w krajach o niskich dochodach niż w bogatych.
• Zdrowie – brak bezpiecznej wody szerzy choroby przenoszone przez wodę, przede wszystkim biegunki i cholerę.
• Osiadanie terenu – pobór wód podziemnych przyczynił się do znacznego osiadania gruntu na obszarze 6 mln km².
• Konflikty i migracje – kurczące się zasoby wspólnych rzek zaostrzają spory między państwami i wypychają ludzi z ziem, których nie da się już nawadniać.

Czy odsalanie, odzysk ścieków i uszczelnianie sieci mogą zastąpić brakującą wodę?

Odsalanie i odzysk ścieków zwiększają podaż wody, ale działają lokalnie i kosztują dużo energii. Oba te źródła wymagają od pięciu do 17 razy więcej energii niż tradycyjne uzdatnianie deszczówki. Takie dane podaje komunikat singapurskiej agencji wodnej. Agencja PUB postawiła sobie cel obniżenia zużycia energii przy odsalaniu o ponad dwie trzecie, co pokazuje skalę problemu.

Drugim kosztem odsalania jest solanka, czyli stężony roztwór soli odprowadzany z powrotem do morza. W płytkich, słabo mieszanych zatokach podnosi ona zasolenie przy dnie i szkodzi żyjącym tam organizmom.

Czy odsalanie w ogóle się opłaca? Tak, tam, gdzie jest wybrzeże, dostęp do energii i kapitał. Dlatego oparły na nim zaopatrzenie Kuwejt i Katar. Według danych FAO AQUASTAT należą one do krajów o najmniejszych odnawialnych zasobach wody na osobę. Z dala od morza wodę trzeba jeszcze przepompować w głąb lądu, często pod górę. Biednym krajom brakuje też pieniędzy na instalacje i prąd.

Singapur pokazuje, że oczyszczone ścieki mogą być filarem zaopatrzenia. W chwili publikacji komunikatu odzyskiwana ze ścieków woda NEWater pokrywała tam do 40% zapotrzebowania, a odsalanie do 30%. Udział odsalania ma się w przyszłości utrzymać. Udział NEWater ma wzrosnąć. Ścieki zawierają znacznie mniej soli niż woda morska, dlatego ich oczyszczanie zwykle zużywa mniej energii niż odsalanie.

Najtańsza bywa jednak woda już uzdatniona, która ucieka przez nieszczelne rury, zanim dotrze do kranu. W wielu miastach straty w sieci wodociągowej pochłaniają znaczną część produkcji. Ich ograniczenie nie wymaga nowego ujęcia. Podział sieci na strefy pomiarowe pozwala wykryć wyciek po nocnym przepływie. Osobnym narzędziem jest regulacja ciśnienia. Przy niższym ciśnieniu z każdej szczeliny ucieka mniej wody.

Narzędzia, które realnie łagodzą kryzys wodny

Jednego rozwiązania nie ma. Utraconych lodowców ani zapadniętych warstw wodonośnych nie da się odbudować. Da się natomiast zatrzymać dalsze straty.

Limity poboru i zmiana rolnictwa

Punktem wyjścia jest ograniczenie popytu, bo żadne nowe źródło nie nadąży za poborem rosnącym bez granic. Pierwsza rekomendacja UNU-INWEH to limity korzystania z wody dopasowane do realnie dostępnych zasobów, zamiast coraz głębszych odwiertów. Druga to ochrona mokradeł, rzek, gleby i zasilania wód gruntowych. Trzecia obejmuje wsparcie rolników w przejściu na uprawy i systemy mniej wodochłonne.

Limit oznacza jednak, że ktoś dostanie mniej wody niż dotąd. Dlatego wymaga decyzji politycznych, a nie tylko inwestycji: trzeba rozstrzygnąć, które gospodarstwa, branże i regiony ograniczą pobór.

Retencja i odbudowa mokradeł

Zatrzymanie wody w krajobrazie pomaga jednocześnie na susze i na gwałtowne opady. Mokradła magazynują i oczyszczają wodę oraz łagodzą powodzie. W ciągu pięciu dekad świat stracił ich 4,1 mln km². Ich odbudowa, razem z renaturyzacją rzek, przywraca krajobrazowi zdolność wchłaniania ulew.

Od zbiorników retencyjnych różni je to, dokąd trafia woda. Mokradło i meandrująca rzeka spowalniają spływ, więc część wody wsiąka i zasila wody gruntowe. Zbiornik trzyma ją głównie na powierzchni, gdzie paruje. Mała retencja przenosi oba podejścia do skali pola i osiedla. Oczka wodne działają jak mały zbiornik, a zastawki na rowach melioracyjnych i ogrody deszczowe jak mokradło.

Monitoring i współpraca ponad granicami

Nie da się zarządzać zasobami, których się nie mierzy. Raporty WMO z serii State of Global Water Resources łączą pomiary przepływów, wód gruntowych i lodowców z obserwacjami satelitarnymi. Rzeki i warstwy wodonośne przekraczają jednak granice państw, więc pomiary jednego kraju nie wystarczą.

Ramy współpracy już istnieją. Konwencja wodna ONZ z 1992 roku reguluje korzystanie z wód transgranicznych. Strategia odporności wodnej UE stawia na efektywne korzystanie z wody. Wspólny deficyt może więc skłaniać państwa do dzielenia się danymi i wodą, a nie tylko do sporu.