Najnowszą sprawą w rosnącej na całym świecie fali klimatycznych pozwów jest – przegrany przez rząd południowoafrykański – proces przeciwko rządowym planom budowy elektrowni węglowej. Organizacja EarthLife Africa oprotestowała zgodę na elektrownię Thabametsi, argumentując, że decyzja nie została poprzedzona oceną wpływu inwestycji na klimat. Sąd w North Gauteng w Johanesburgu przychylił się do tej opinii i nakazał rządowi rozważyć ponownie to pozwolenie, biorąc tym razem pod uwagę całkowity wpływ projektu na zmianę klimatu. Wstępna ocena pokazuje, że inwestycja planowana we wrażliwej na susze prowincji Limpopo, będzie źródłem znaczącej ilości gazów cieplarnianych i że presja wywierana przez zmianę klimatu zagraża przyszłej opłacalności elektrowni.
Rysunek 1. Protesty EarthLife Africa przed sądem w Johanesburgu. Źródło: fanpage EarthLife Africa
Coraz więcej pozwów na całym świecie
Południowoafrykański spór sądowy miał miejsce krótko po przełomowej klimatycznej rozprawie w lutym 2017 w Austrii. Sąd najwyższy zablokował rozwój międzynarodowego lotniska w Wiedniu, gdyż wzrost emisji CO2 wygenerowany przez nowe pasy startowe byłby niespójny ze zobowiązaniami Austrii do ochrony klimatu. Austriacka decyzja wzbudziła podobne kontrowersje co do powiększania lotnisk w Wielkiej Brytanii i Francji. Jest to także przykład, jak władza sądownicza może wkraczać, by powstrzymać rząd przed podejmowaniem działań prowadzących do zmiany klimatu.
Od czasów słynnej holenderskiej rozprawy klimatycznej, której skutkiem był nakaz, aby rząd znacząco zredukował emisje CO2, pozwy w sprawie braku akcji odnośnie globalnego ocieplenia rozpatrywane są w salach sądowych Europy, Północnej Ameryki i pacyficznego regionu Azji. Niektóre wskazują na nieadekwatność prawodawstwa mającego na celu redukcje emisji CO2 (USA, Nowa Zelandia, Belgia, Szwajcaria), inne kwestionują indywidualne projekty, które mogą mieć katastrofalne konsekwencje dla klimatu (np.: w Norwegii, gdzie rząd pozwolił na nowe wiercenia w poszukiwaniu ropy w Arktyce).
W Pakistanie, gdzie rosnące temperatury już teraz zagrażają życiu i możliwości utrzymania się ludzi, sąd wydał wyrok po myśli rolnika, który wskazywał, że jego prawo do życia i godności są zagrożone ze względu na nieodpowiednią politykę rządu dotyczącą ochrony klimatu.
Rysunek 2. Protesty EarthLife Africa przed Ministerstwem Energii w Johanesburgu. Źródło: fanpage EarthLife Africa
Narzędzie walki z bezczynnymi politykami
Spory sądowe dotyczące ochrony klimatu są bezcenną strategią w czasie, gdy rządy zawodzą, jeśli chodzi o wprowadzanie w życie powtarzanych w kółko obietnic względem zapobiegania niebezpiecznym zakłóceniom systemu klimatycznego, na czele z porozumieniem paryskim,. Prognozuje się, że obecne deklaracje dotyczące redukcji emisji doprowadzą do ocieplenia jeszcze w tym stuleciu o 3,2oC w stosunku do czasów przedindustrialnych, co znacznie przekracza cel „dużo poniżej 2 stopni” i najprawdopodobniej doprowadzi do radykalnych zmian w środowisku naturalnym.
Oprócz naświetlania zobowiązań rządów do ochrony swoich obywateli przed dającymi się przewidzieć szkodami sprawy te mają jeszcze jedną ogromną zaletę: pozwalają przedstawić fakty dotyczące zmian klimatu na forum publicznym. Fakty, które rządy aprobują akceptując naukowe raporty ONZ, wskazują m.in., że zmiana klimatu ma miejsce, że wynika z działalności ludzi, że w znaczący sposób dotknie każdego regionu na Ziemi i że mniej kosztowne jest działanie teraz niż później. Dla polityków zaciemnianie faktów może być korzystne, ale w sądzie trzeba pokazać dowody wspierające opinię.
Sprawy sądowe generatorem zmian
Oddźwięk społeczny i polityczny spraw dotyczących zmiany klimatu jest znaczny. Podczas gdy holenderski rząd wniósł apelację, już teraz proces ten ma duży wpływ na krajową politykę i debatę publiczną. Orzeczenie przyczyniło się do stworzenia przez opozycyjnych posłów nowego szkicu o wiele bardziej ambitnych działań dotyczących ochrony klimatu, a większość parlamentarzystów głosowała za tym, by wygasić elektrownie węglowe tak szybko, jak się da. Wpłynęło także na bezprecedensowy stopień mobilizacji społecznej wokół kwestii ochrony klimatu.
Takie sprawy są potężnymi kołami zamachowymi dla pilnie potrzebnych nowoczesnych akcji dotyczących ochrony klimatu. Sądy, odległe od tworzenia polityki, opierają swoje decyzje na istniejącym prawie i wiedzy naukowej. Tak długo, jak rządy zawodzą w podejmowaniu kroków koniecznych dla uniknięcia katastrofalnej zmiany klimatu, można się spodziewać, że sądy będą działać jako niezbędna kontrola politycznej bezczynności.
Tłumaczenie: Anna Sierpińska na podst. How climate change battles are increasingly being fought, and won, in court
