Czym są odpady niebezpieczne? Rodzaje, zagrożenia i utylizacja

Odpady niebezpieczne to odpady, które wykazują co najmniej jedną z piętnastu właściwości niebezpiecznych oznaczonych kodami od HP1 do HP15, np. łatwopalność, żrącość albo zakaźność. O statusie decyduje skład konkretnej partii odpadu, a nie jego wygląd czy zapach.

Kiedy odpad staje się niebezpieczny? Definicja i właściwości

Odpad niebezpieczny to status prawny, a nie potoczna ocena. Ustawa o odpadach nadaje go odpadom, które wykazują co najmniej jedną właściwość niebezpieczną. Katalog tych właściwości określa rozporządzenie (UE) nr 1357/2014, które oznacza je kodami od HP1 do HP15. Zapach, kolor czy wygląd odpadu nie mają przy tej ocenie znaczenia.

Piętnaście właściwości obejmuje zagrożenia fizyczne, zdrowotne i środowiskowe. Poza tym katalogiem zostają odpady radioaktywne, które podlegają odrębnym przepisom prawa atomowego. Właściwości różnią się przy tym sposobem oceny. Wybuchowość (HP1), działanie utleniające (HP2), łatwopalność (HP3) czy zakaźność (HP9) stwierdza się badaniem albo na podstawie wiedzy o składzie. Przy HP4–HP8, HP10, HP11, HP13 i HP14 decyduje stężenie substancji w stosunku do wartości progowej. Odpad jest na przykład żrący (HP8), gdy suma stężeń substancji żrących kategorii 1 osiąga 5%.

W praktyce status odczytuje się z katalogu odpadów: gwiazdka przy kodzie, np. 15 01 10\* dla opakowań z pozostałościami substancji niebezpiecznych, oznacza odpad niebezpieczny. Wiele rodzajów odpadów ma w katalogu parę kodów lustrzanych – z gwiazdką i bez – a o wyborze przesądza skład konkretnej partii odpadu. Ten sam rodzaj odpadu bywa więc niebezpieczny albo nie. Posiadacz, który wykaże, że odpad nie ma właściwości niebezpiecznych, może przeklasyfikować go na inny niż niebezpieczny. Zmianę zgłasza marszałkowi województwa właściwemu ze względu na miejsce wytwarzania odpadów lub gospodarowania nimi. Zmiana klasyfikacji przez rozcieńczanie albo mieszanie z innymi odpadami lub materiałami jest zakazana.

Główne rodzaje odpadów niebezpiecznych

Odpady niebezpieczne powstają w kilku typowych miejscach:

• Dom – zużyte baterie, świetlówki i termometry z rtęcią, resztki farb, rozpuszczalników i środków ochrony roślin.
• Warsztat – przepracowane oleje silnikowe (13 02 05*), filtry olejowe, akumulatory ołowiowe.
• Budowa – materiały budowlane zawierające azbest (17 06 05*), np. płyty eternitowe.
• Przemysł i rolnictwo – urządzenia i oleje z PCB/PCT, odpadowe odczynniki, opakowania po pestycydach.
• Medycyna – odpady zakaźne i część leków, z własnym podziałem na grupy.

W bateriach i elektroodpadach szkodzą metale ciężkie – ołów, kadm, rtęć – oraz elektrolity i czynniki chłodnicze. Zużyty sprzęt z niebezpiecznymi składnikami dostaje kod 20 01 35*. Świetlówki z rtęcią i urządzenia z czynnikami chłodniczymi mają w katalogu osobne kody. Statusu nie warto jednak przenosić odruchowo: akumulator ołowiowy (16 06 01*) jest niebezpieczny, bateria alkaliczna (16 06 04) nie. Do pojemnika na baterie trafia bateria alkaliczna. Akumulator ołowiowy oddaje się w punkcie sprzedaży, w PSZOK albo u zbierającego z uprawnieniami.

Jak odpady niebezpieczne szkodzą ludziom i środowisku?

Odpady niebezpieczne szkodzą trzema drogami, czyli przez składowisko, w sortowni i przy kontakcie bezpośrednim. Na składowisku woda opadowa przesiąka przez odpady i wypłukuje metale ciężkie do gleby i wód gruntowych. Rtęć ze stłuczonej świetlówki dodatkowo paruje, więc może być wdychana.

Druga droga jest szybsza. Ogniwo litowo-jonowe zgniecione w prasie śmieciarki może ulec zwarciu i zapalić się, dlatego takie ogniwa należą do częstych przyczyn pożarów śmieciarek i sortowni. Zagrożenie dotyczy też sprzętu, bo wiele elektroodpadów zalewających świat ma wbudowany akumulator litowy.

Trzecia droga, kontakt bezpośredni, działa z opóźnieniem. Włókna azbestu uwalniane przy łamaniu płyt mogą po latach przyczynić się do chorób układu oddechowego. Z tego powodu płyt azbestowych nie kruszy się ani nie wrzuca do kontenera z gruzem.

Gdzie oddać odpady niebezpieczne z domu?

Odpady niebezpieczne z domu oddaje się do PSZOK, czyli gminnego punktu selektywnego zbierania odpadów komunalnych, albo do punktów wyspecjalizowanych. Leki przyjmują apteki prowadzące zbiórkę, zużyty sprzęt odbierają sklepy z elektroniką. Wyrzucanie zużytych baterii ułatwiają pojemniki w sklepach i szkołach.

Sygnałem rozpoznawczym jest etykieta. Przekreślony kosz na kółkach oznacza, że baterii ani sprzętu nie wolno wyrzucać do odpadów zmieszanych. Piktogram ostrzegawczy, czyli czarny symbol na białym tle w rombie z czerwoną ramką, sygnalizuje, że resztki produktu i opakowanie z nimi należą do PSZOK. Noszą go zwłaszcza odpady chemiczne z domu: rozpuszczalniki, środki ochrony roślin, preparaty do udrażniania rur.

Przyjęcie w PSZOK zależy od regulaminu gminy, ale w większości punktów warunki brzmią podobnie:

• Opakowanie oryginalne, szczelne i nieuszkodzone, z etykietą producenta.
• Zawartość możliwa do identyfikacji – chemia przelana do butelki po napoju bywa odrzucana.
• Pochodzenie z gospodarstwa domowego mieszkańca gminy, w ilości typowej dla domu.
• Rodzaj odpadu spoza wyłączeń – wiele punktów nie przyjmuje azbestu, pełnych gaśnic ani butli gazowych.

Odpady z działalności gospodarczej punkt odsyła do odbiorców z uprawnieniami.

Odpady medyczne – grupy i zakaz składowania

Odpady medyczne dzielą się na trzy grupy: zakaźne, niebezpieczne inne niż zakaźne oraz inne niż niebezpieczne. Tylko ostatnia leży więc poza kategorią odpadów niebezpiecznych. O przydziale decyduje ryzyko zakażenia albo obecność substancji niebezpiecznych. Odpady zakaźne zawierają żywe drobnoustroje chorobotwórcze lub ich toksyny. Najczęściej spotykany kod to 18 01 03* – np. opatrunki, rękawice i igły skażone krwią. Druga grupa obejmuje m.in. chemikalia, leki cytotoksyczne i amalgamat dentystyczny.

Odpady zakaźne są objęte szczególnymi zakazami. Ustawa zakazuje ich składowania i odzysku oraz, z wąskimi wyjątkami, zbierania poza miejscem wytwarzania. Unieszkodliwia się je przez termiczne przekształcanie, część z nich także przez autoklawowanie. Spalarnia za każdy miesiąc wystawia wytwórcy DPUOM, czyli dokument potwierdzający unieszkodliwienie zakaźnych odpadów medycznych.

Igły i strzykawki z domowych zastrzyków nie są w świetle przepisów odpadem medycznym. To, co potocznie nazywa się wyrzucaniem odpadów medycznych z domu, kończy się zatem w PSZOK, najlepiej w sztywnym, zamkniętym pojemniku.

Jaki kolor worka i jaka etykieta obowiązują przy odpadach medycznych?

Kolor opakowania wynika z grupy odpadu. Rozporządzenie Ministra Zdrowia przypisuje go jednoznacznie.

• Czerwony – jednorazowe worki lub pojemniki z folii polietylenowej na odpady zakaźne, z wyjątkiem ostrych.
• Żółty – jednorazowe worki z folii polietylenowej na odpady niebezpieczne inne niż zakaźne, z wyjątkiem ostrych.
• Inny niż czerwony i żółty – opakowania na odpady inne niż niebezpieczne.
• Sztywny pojemnik odporny na przekłucie – ostre narzędzia, np. igły i skalpele.

Każdy pojemnik lub worek musi mieć w miejscu powstawania odpadów widoczne oznakowanie identyfikujące. Etykieta podaje kod odpadu, nazwę wytwórcy, REGON, numer księgi rejestrowej z organem rejestrowym oraz datę i godzinę otwarcia i zamknięcia opakowania. Limit przechowywania zależy od temperatury. Odpady o kodzie 18 01 03* mogą czekać w temperaturze od 10 do 18°C najwyżej 72 godziny, a w temperaturze do 10°C do 30 dni.

Kompletne oznakowanie pozwala odbiorcy przyjąć odpad bez otwierania worka. Raz zamkniętego worka nie otwiera się ponownie.

Przebieg utylizacji odpadów

Czy utylizacja zawsze oznacza spalanie? Nie: metodę dobiera się do właściwości odpadu. Przepisy rozróżniają przy tym procesy odzysku (R) i unieszkodliwiania (D). Oleje odpadowe poddaje się regeneracji, rozpuszczalniki destylacji, a kwasy i zasady neutralizacji metodami fizykochemicznymi. Część zakaźnych odpadów medycznych przechodzi z kolei autoklawowanie, czyli wyjaławianie parą pod ciśnieniem. Odzysk ma pierwszeństwo, a spalanie i składowanie zostają dla reszty. Na składowisko odpadów niebezpiecznych trafiają głównie pozostałości, których nie da się przetworzyć.

Przykładem odzysku jest recykling baterii, który przywraca do produkcji ołów, nikiel, kobalt i lit.

Spalarnia odpadów niebezpiecznych musi utrzymać gazy w temperaturze co najmniej 850°C przez minimum dwie sekundy. Dyrektywa o emisjach przemysłowych podnosi ten próg do 1100°C przy części odpadów. Dotyczy to odpadów zawierających powyżej 1% związków chlorowcoorganicznych w przeliczeniu na chlor.