Rodzaje surowców wtórnych i sposoby ich ponownego użycia

Surowce wtórne to materiały z przerobu odpadów, które mogą zastąpić surowce pierwotne w produkcji, na przykład granulat z przemielonych butelek, stłuczka szklana czy sprasowana makulatura. Wrzucona do żółtego pojemnika butelka wciąż jest jednak odpadem. Status surowca zyskuje dopiero po odzysku, gdy spełnia wymagania techniczne i znajduje rynek zbytu. Wystarczy tłuszcz albo niewłaściwy materiał, by cała partia wypadła z obiegu.

Czym surowiec wtórny różni się od zwykłego odpadu?

Surowiec wtórny to materiał, który powstał z przerobu odpadu i może zastąpić surowiec pierwotny w produkcji. Definicja Głównego Urzędu Statystycznego obejmuje materiały z przetworzenia mechanicznego lub chemicznego odpadów. Chodzi o odpady produkcyjne, wstępnie wysortowane odpady komunalne, złom i zużyte produkty. Stawia przy tym dwa warunki: materiał nadaje się do bezpośredniego użytku w procesie produkcji i nie jest jeszcze nowym produktem finalnym. Granulat z przemielonych butelek jest więc surowcem, a uszyta z jego włókien bluza jest już wyrobem.

Posegregowana butelka w żółtym pojemniku pozostaje zatem odpadem. Status odpadu traci dopiero po odzysku, gdy spełnia wymagania techniczne i ma rynek zbytu jako materiał do produkcji. Segregacja jest pierwszym krokiem tej drogi. Po niej przychodzą sortownia i zakład przetwórczy.

Rodzaje surowców wtórnych

Domowa segregacja obejmuje cztery podstawowe grupy odpadów, z których powstają surowce, a każda wymaga przygotowania przed oddaniem:

• Makulatura – gazety, zeszyty, kartony i tektura; pudła składa się na płasko, a taśmę i folię zdejmuje.
• Szkło – butelki i słoiki po żywności i napojach; opróżnia się je i oddziela metalowe nakrętki oraz kapsle.
• Metale – puszki po napojach i konserwach, folia aluminiowa, drobny złom; puszki opróżnia się i zgniata.
• Tworzywa sztuczne – butelki z PET, opakowania po chemii z HDPE, kubki i pojemniki z PP; opakowanie opróżnia się i zgniata.

Surowców wtórnych jest jednak więcej, niż mieści się w domowych pojemnikach. Do obiegu wracają też drewno, tekstylia i zużyty sprzęt elektryczny i elektroniczny (ZSEiE). Gruz po skruszeniu i przesianiu staje się kruszywem wtórnym do podbudowy dróg i placów. Te odpady oddaje się zwykle w punkcie selektywnej zbiórki odpadów komunalnych.

Istnieje też drugi podział: na surowce metaliczne i niemetaliczne. Metale dzielą się dalej na żelazne, czyli stal i żeliwo, oraz nieżelazne – aluminium, miedź i mosiądz.

Nie każdy posegregowany odpad staje się surowcem

Odpad wypada z obiegu, gdy psuje partię materiału, z którą trafia do przerobu – tłuszczem, drugim materiałem albo innym składem chemicznym. Zakład przerabia surowiec w tonach, więc zabrudzone opakowania obniżają jakość całej frakcji. Przy zbyt dużym zanieczyszczeniu frakcji ładunek wymaga ponownego sortowania albo w całości trafia do odpadów resztkowych.

Każda z tych trzech przeszkód działa inaczej. Tłuszcz z pudełka po pizzy wnika we włókna i nie wypłukuje się w papierni. Papier lakierowany ma powłokę, którą trzeba oddzielić. W szkle przeszkodą jest skład: ceramika, szkło hartowane i żaroodporne topią się w innej temperaturze niż szkło opakowaniowe. Nieroztopione drobiny zostają w nowej butelce jako wada osłabiająca ścianki.

Gdzie więc wyrzucić karton po mleku albo soku? Do pojemnika na metale i tworzywa sztuczne, a nie na papier. Taki karton to opakowanie wielomateriałowe: tektura połączona z warstwami polietylenu i często folii aluminiowej. Warstwy te rozdzielają wyspecjalizowane instalacje. Zasady przyjmowania odpadów mogą się jednak różnić w zależności od gminy, więc w razie wątpliwości warto sprawdzić lokalny regulamin albo harmonogram odbioru.

Ponowne użycie, recykling, kompost i energia w hierarchii postępowanią z odpadami

Odpad można zagospodarować czterema drogami. Ramowa dyrektywa odpadowa układa postępowanie z odpadami w obowiązującą kolejność priorytetów. Hierarchia postępowania z odpadami nie jest więc luźną listą sposobów do wyboru. Wyżej od wszystkich stoi zapobieganie powstawaniu odpadów, a najniżej unieszkodliwianie, w tym składowanie.

Każdy kolejny szczebel zachowuje mniej wartości materiału niż poprzedni. Oba rodzaje recyklingu stoją na jednym szczeblu.

• Przygotowanie do ponownego użycia – odpad, na przykład zepsuty mebel, po naprawie służy dalej bez przetwarzania materiału.
• Recykling materiałowy – odpad przetapia się albo mieli i przerabia na nowy materiał; przedmiot znika, materiał zostaje.
• Recykling organiczny – bioodpady przez kompostowanie zamieniają się w nawóz, a przez fermentację w poferment. Przepisy liczą tę drogę jako recykling, gdy kompost lub poferment służy jako produkt.
• Odzysk energii – odpady resztkowe i biomasa idą do spalania, które daje ciepło i prąd, ale zużywa materiał.

Kolejność wynika z tego, ile pracy włożonej w wyrób udaje się zachować: ponowne użycie zachowuje przedmiot, recykling – sam materiał, a spalanie tylko część energii. Dlatego odzysk energii to ostatnia droga przed składowaniem, a nie zamiennik recyklingu.

Co powstaje z odzyskanych materiałów?

Odzyskany materiał nie musi wrócić jako ten sam przedmiot: puszka może stać się ramą roweru, a butelka – włóknem polaru. Materiały różnią się przy tym liczbą cykli, które wytrzymują bez utraty jakości.

Metale

Złom stalowy i puszki trafiają do hut, gdzie przetapia się je w dowolne wyroby – od blachy na opakowania po pręty zbrojeniowe i elementy konstrukcji. Według europejskiej branży aluminiowej aluminium można przetwarzać bez końca bez utraty pierwotnych właściwości. W praktyce wraca jako puszki, profile okienne i części samochodów. Metal po stopieniu odtwarza tę samą strukturę, a tlenki i część zanieczyszczeń przechodzą do żużlu. Stąd jakość złomu nie spada w kolejnych cyklach.

Szkło

Stłuczka szklana wraca do huty jako nowe butelki i słoiki, a jej część idzie do produkcji wełny szklanej. Sortuje się ją na trzy frakcje kolorystyczne: bezbarwną, zieloną i brązową. Dlaczego zielona stłuczka nie trafia do białych butelek? Barwnika nie da się usunąć ze stopionego szkła, więc kolor przechodzi na cały wsad. Samo szkło można przetapiać bez końca.

Papier i tektura

Makulatura wraca jako tektura falista, papier toaletowy, wytłaczanki i papier gazetowy. Włókno celulozowe skraca się jednak przy każdym przerobie, więc papieru nie da się przetwarzać bez końca. Według danych europejskiej branży papierniczej w 2024 r. w Europie każde włókno przeszło średnio 4 cykle recyklingu i użycia. Z czasem staje się za krótkie i zużyte, dlatego do obiegu trzeba stale dodawać świeże włókna z drzew. To przykład downcyclingu, w którym kolejne wyroby z tego samego włókna bywają prostsze od poprzednich.

Tworzywa sztuczne

Posortowane tworzywa mieli się na płatki, myje i przetapia w regranulat – granulat z odzysku, który zastępuje tworzywo pierwotne. Z regranulatu PET powstają nowe butelki, włókna na polar i taśmy pakowe, a z mieszanych poliolefin – meble ogrodowe. Łańcuchy polimeru skracają się przy każdym przetopieniu, więc tworzywa trafiają do coraz prostszych wyrobów. Rodzaje tworzyw trzeba też rozdzielać, bo mieszanina PET i PP topi się nierównomiernie i daje kruchy materiał.