Odpady przemysłowe – rodzaje i zasady bezpiecznego składowania

Odpady przemysłowe to potoczna nazwa odpadów innych niż komunalne, czyli wszystkiego, co powstaje w związku z działalnością firmy i nie przypomina śmieci domowych. Za taki odpad odpowiada jego wytwórca: nadaje mu kod, magazynuje go zgodnie z przepisami i wybiera uprawnionego odbiorcę. Ta odpowiedzialność nie kończy się na bramie zakładu. Gdy odbiorca nie ma zezwolenia ani wpisu do rejestru, porzucone odpady pozostają problemem firmy, która je wytworzyła.

Czym są odpady przemysłowe i gdzie kończą się odpady komunalne?

Odpady reguluje ustawa o odpadach z 14 grudnia 2012 r. Definiuje ona odpad jako każdą substancję lub przedmiot, których posiadacz pozbywa się, zamierza się pozbyć lub do których pozbycia się jest obowiązany. O statusie odpadu decyduje więc zamiar albo obowiązek pozbycia się rzeczy, niezależnie od jej wartości. Ścinki blachy sprzedawane na złom są odpadem tak samo jak zużyty olej hydrauliczny, choć pierwsze przynoszą przychód, a drugi wyłącznie koszt.

Pojęcia „odpady przemysłowe” ustawa w ogóle nie zna. Prawo dzieli odpady na komunalne i wszystkie pozostałe, a potoczna nazwa odpowiada tej drugiej grupie, czyli odpadom innym niż komunalne. Komunalne to odpady z gospodarstw domowych oraz z innych źródeł, jeżeli charakterem i składem są podobne do domowych. Definicja wyłącza z nich wprost m.in. odpady z produkcji, rolnictwa i oczyszczalni ścieków, a także odpady budowlane i rozbiórkowe.

Z tego rozróżnienia wynika kryterium, które każda firma może zastosować u siebie. Czy biuro rachunkowe albo sklep wytwarza odpady przemysłowe? Tak, jeśli odpad powstaje w związku z działalnością i nie przypomina śmieci domowych: zużyte tonery, przeterminowany towar, palety, folia z dostaw. Resztki z firmowej kuchni i papier z biurowych koszy należą natomiast do strumienia komunalnego, w którym obowiązuje ta sama segregacja śmieci co w domu.

Granica między strumieniami przesądza o tym, kto i co musi zrobić. Przy odpadach komunalnych obowiązki firmy kończą się zwykle na segregacji i umowie na odbiór. Przy odpadzie innym niż komunalny obowiązki spadają na wytwórcę odpadów, czyli podmiot, w którego działalności odpad powstał. To on nadaje kod i wybiera odbiorcę. Ewidencję prowadzi, jeśli nie należy do drobnych wytwórców z niej zwolnionych.

Pod względem masy odpady inne niż komunalne wyraźnie przeważają nad komunalnymi. Wieloletnie zestawienie ich rocznej ilości zawiera publikacja GUS „Ochrona środowiska” z 2022 r. Według tego zestawienia ilość ta mieściła się w granicach 107–130 mln ton. Ten zakres obejmuje kategorię, którą potocznie nazywa się odpadami przemysłowymi. Nowsza informacja sygnalna GUS „Ochrona środowiska w 2024 r.” odnotowuje spadek ilości odpadów przemysłowych o ok. 6% wobec roku poprzedniego.

Rodzaje odpadów przemysłowych według katalogu, właściwości i źródła

Prawnie wiążący podział wyznacza katalog odpadów, który ustanowiło rozporządzenie w sprawie katalogu odpadów z 2 stycznia 2020 r. Obowiązuje ono od 6 stycznia 2020 r. Zastąpiło wcześniejsze rozporządzenie i określa grupy, podgrupy i rodzaje odpadów oraz przypisane im kody. W kodzie sześciocyfrowym dwie pierwsze cyfry oznaczają grupę, dwie kolejne podgrupę, ostatnie rodzaj. Grupa wskazuje źródło, czyli działalność lub proces, z którego odpad pochodzi.

Źródło ma pierwszeństwo przed materiałem, więc ten sam materiał może dostać różne kody. Trociny z tartaku trafiają do grupy 03, obejmującej przetwórstwo drewna, a drewno z rozbiórki do grupy 17. Gwiazdka „*” przy kodzie oznacza odpad niebezpieczny. O jej nadaniu rozstrzyga klasyfikacja odpadów według właściwości oznaczonych w załączniku nr 3 do ustawy o odpadach symbolami HP1–HP15. Odpad jest niebezpieczny, gdy ma co najmniej jedną z tych właściwości, np. jest wybuchowy, łatwopalny, toksyczny lub ekotoksyczny. Przy kodach lustrzanych ten sam odpad występuje w wersji z gwiazdką i bez niej. Wybór między nimi zależy od zawartości substancji niebezpiecznych.

Kod wyszukuje się w katalogu w czterech krokach:

1. Znajdź źródło odpadu w grupach 01–12 lub 17–20 i wybierz kod z właściwej podgrupy.
2. Sprawdź grupy 13, 14 i 15 (oleje, rozpuszczalniki, opakowania), gdy żaden kod ze źródła nie opisuje odpadu.
3. Przejdź do grupy 16, jeśli odpadu nie obejmują również te grupy.
4. Użyj kodu z końcówką 99 w grupie właściwej dla źródła, gdy żaden inny nie pasuje.

Pozostałe podziały mają charakter pomocniczy i nie zastępują kodu. Stan skupienia, czyli podział na odpady płynne i stałe, przesądza głównie o wymaganiach dla pojemników. Odpady obojętne to z kolei te, które nie ulegają istotnym przemianom fizycznym, chemicznym ani biologicznym, jak czysty gruz. Podział branżowy pokazuje, gdzie powstaje masa odpadów: w polskiej statystyce od lat dominują górnictwo i energetyka.

W tych branżach wzbogacanie rud miedzi daje odpady poflotacyjne z grupy 01, a spalanie węgla w elektrowniach żużle i popioły z grupy 10. Dopiero prawidłowy kod uruchamia dalsze obowiązki: sposób magazynowania, ewidencję i wybór odbiorcy.

Jak bezpiecznie magazynować odpady przemysłowe w zakładzie?

Magazynowanie odpadów w zakładzie opiera się na trzech filarach: odpowiednim miejscu, limicie czasu i ewidencji.

Miejsce, pojemniki i oznakowanie

Każdy rodzaj odpadu magazynuje się osobno, bez zmiany jego składu, w pojemniku odpornym na zawartość, w miejscu oznaczonym kodem. Ustawa o odpadach zakazuje mieszania odpadów niebezpiecznych z innymi kategoriami i z odpadami innymi niż niebezpieczne, dlatego w praktyce każdy kod ma własny pojemnik lub boks. Szczegóły techniczne określa rozporządzenie Ministra Klimatu z 11 września 2020 r. w sprawie szczegółowych wymagań dla magazynowania odpadów.

Według tego aktu lokalizację każdego rodzaju odpadu oznacza się co najmniej kodem, naniesionym czarnymi cyframi o wysokości minimum 20 mm. Odpady niebezpieczne w ilości powyżej 1 Mg trafiają do wydzielonej strefy z białą tablicą „ODPADY NIEBEZPIECZNE”. Pojemnik takich odpadów o pojemności powyżej 5 litrów dostaje etykietę z kodem i datą rozpoczęcia magazynowania, z wyjątkiem wstępnego magazynowania przez wytwórcę. Odpady płynne wymagają co do zasady szczelnych pojemników.

Dopuszczalny czas magazynowania

Ustawa o odpadach w art. 25 dopuszcza magazynowanie odpadów przez okres nie dłuższy niż 3 lata. Krótszy limit, rok, dotyczy odpadów przeznaczonych do składowania. O tym, który termin obowiązuje, decyduje więc dalsza droga odpadu.

Magazynowanie i składowanie to dwa różne pojęcia, mylone w potocznym języku. Magazynowanie jest czasowym przechowywaniem przed transportem lub przetworzeniem i odbywa się w zakładzie. Składowanie to trwałe umieszczenie odpadu na składowisku, czyli proces unieszkodliwiania prowadzony w obiekcie z odpowiednimi decyzjami. Odbiór trzeba zlecić tak, by odpad opuścił zakład przed upływem limitu. Przy pojemnikach z etykietą termin pozwala kontrolować zapisana na niej data rozpoczęcia magazynowania.

Ewidencja w BDO i karta przekazania odpadów

Ewidencja w BDO, czyli Bazie danych o produktach i opakowaniach oraz o gospodarce odpadami, przebiega w czterech krokach.

1. Uzyskaj wpis do rejestru BDO i numer rejestrowy, który potwierdza, że urząd marszałkowski zna firmę jako wytwórcę.
2. Prowadź kartę ewidencji odpadów osobno dla każdego kodu, notując ilości wytworzone i przekazane.
3. Wystaw elektroniczną kartę przekazania odpadów przed każdym odbiorem.
4. Złóż roczne sprawozdanie o wytworzonych odpadach i gospodarowaniu nimi do 15 marca za rok poprzedni.

Część drobnych wytwórców zwalnia z ewidencji osobne rozporządzenie, określające rodzaje i ilości odpadów wolne od tego obowiązku. Wytwórców przekraczających próg 1 tysiąca ton odpadów innych niż komunalne obejmuje z kolei badanie statystyczne prowadzone na formularzu GUS OS-6.

Ścieżka utylizacji odpadów przemysłowych

Słowa „utylizacja” ustawa o odpadach nie używa: przetwarzanie dzieli na odzysk i unieszkodliwianie, ułożone w hierarchii postępowania z odpadami z art. 17. Kolejność jest co do zasady wiążąca: zapobieganie, przygotowanie do ponownego użycia, recykling, inne procesy odzysku, unieszkodliwianie. Składowanie zajmuje ostatni szczebel, przeznaczony dla tego, czego nie da się przetworzyć wyżej. Każdą metodę oznacza kod procesu: R1–R13 dla odzysku i D1–D15 dla unieszkodliwiania, wymienione w załącznikach do ustawy.

Rodzaj odpadu wyznacza, który szczebel jest dla niego osiągalny:

• Odpady niebezpieczne palne, np. rozpuszczalniki i szlamy lakiernicze – spalarnia odpadów niebezpiecznych, zwykle jako unieszkodliwianie D10. Przy odzysku energii jest to proces R1.
• Kwasy, zasady i roztwory z galwanizerni – neutralizacja chemiczna w ramach obróbki fizyczno-chemicznej D9, po której pozostałość trafia do dalszego przetwarzania.
• Organiczne pozostałości z przetwórstwa spożywczego – kompostowanie lub fermentacja jako recykling organiczny w procesie R3.
• Pozostałości bez wartości i bez możliwości przetworzenia – składowisko odpowiedniego typu dla odpadów niebezpiecznych, innych niż niebezpieczne albo obojętnych, w procesie D5.

Co w takim razie kupuje firma, która zamawia „utylizację”? Kupuje przekazanie odpadu podmiotowi, który ma prawo przyjąć konkretny kod i poddać go konkretnemu procesowi. Ustawa pozwala zlecić gospodarowanie odpadami wyłącznie podmiotom z zezwoleniem na zbieranie lub przetwarzanie albo z innym tytułem wymienionym w art. 27. Odbiorcę sprawdza się więc dwukrotnie: numer rejestrowy w publicznej wyszukiwarce BDO oraz zakres zezwolenia, który musi obejmować dany kod. Transportujący odpady również potrzebuje wpisu do rejestru BDO.

Które odpady przemysłowe wracają do obiegu jako surowiec?

Wartość surowcową mają przede wszystkim złom metalowy, papier i tektura, czyste tworzywa sztuczne oraz część żużli i popiołów, wykorzystywanych w budownictwie drogowym i produkcji cementu. O powrocie do obiegu decyduje czystość segregacji u źródła, czyli w miejscu powstania odpadu. Folia zabrudzona olejem albo tektura zmieszana z resztkami jedzenia traci wartość i jedzie do spalarni lub na składowisko. Podobnie odpady drewna dzielą się na czyste palety, nadające się do recyklingu, i drewno impregnowane, które zwykle już się do niego nie nadaje.

Część pozostałości produkcyjnych może w ogóle nie być odpadem. Ustawa o odpadach w art. 10 pozwala uznać ją za produkt uboczny, jeżeli łącznie spełnia cztery warunki. Dalsze wykorzystanie musi być pewne, a pozostałość nadawać się do użycia bez przetwarzania innego niż normalna praktyka przemysłowa. Musi też powstawać jako integralna część produkcji, a jej użycie spełniać wymagania prawa i nie szkodzić środowisku ani zdrowiu. Status produktu ubocznego wymaga zgłoszenia do marszałka województwa.

Skutki, odpowiedzialność i kary za niewłasciwe magazynowania i przekazania odpadów

Niewłaściwie magazynowany odpad zagraża otoczeniu na trzy sposoby: przez wycieki, pożary i reakcje chemiczne. Nieszczelny pojemnik albo nieutwardzone podłoże pozwala substancjom z odpadów płynnych przenikać do gleby i wód podziemnych. Hałdy tworzyw i odpadów palnych łatwo się zapalają. Pożar takiego miejsca uwalnia toksyczny dym i skażoną wodę gaśniczą. Zmieszanie niezgodnych substancji, np. kwasów z zasadami albo utleniaczy z materiałami organicznymi, może wywołać gwałtowną reakcję.

Skutki fizyczne szybko przekładają się na prawne, ponieważ za odpad odpowiada jego wytwórca. Artykuł 27 ustawy o odpadach przenosi tę odpowiedzialność na odbiorcę z chwilą przekazania odpadu podmiotowi z zezwoleniem lub wpisem do rejestru w odpowiednim zakresie. Dowodem przejęcia jest potwierdzenie przyjęcia w karcie przekazania odpadów w BDO. Sam przewoźnik odpowiedzialności nie przejmuje, więc odpad w drodze nadal obciąża przekazującego.

Odpady niebezpieczne podlegają ostrzejszej regule. Ich wytwórca zostaje zwolniony z odpowiedzialności dopiero z chwilą przekazania do ostatecznego procesu odzysku lub unieszkodliwienia, z wyłączeniem m.in. pojazdów wycofanych z eksploatacji i zużytego sprzętu elektrycznego i elektronicznego. Oddanie partii zbierającemu, który przekaże ją dalej, nie zamyka więc sprawy po stronie wytwórcy.

A co, jeśli odbiorca nie miał wpisu ani zezwolenia? Wtedy odpowiedzialność w ogóle nie przechodzi. W efekcie odpady porzucone przez nieuprawnioną firmę pozostają problemem wytwórcy. Organ może decyzją nakazać usunięcie odpadów z miejsca do tego nieprzeznaczonego. Ten obowiązek może spaść właśnie na przekazującego.

Ustawa o odpadach przewiduje dwa rodzaje sankcji. Za wykroczenia związane z postępowaniem z odpadami i ich ewidencją grozi kara aresztu albo grzywny. Część naruszeń, m.in. przekazanie odpadów podmiotowi bez uprawnień, zagrożona jest administracyjną karą pieniężną wymierzaną przez wojewódzkiego inspektora ochrony środowiska. Postępowanie z odpadami, które może zagrozić życiu lub zdrowiu albo istotnie obniżyć jakość środowiska, jest ponadto przestępstwem z Kodeksu karnego.