Rzeźbotwórcza działalność rzek – erozja, transport i akumulacja
Spis treści
Rzeźbotwórcza działalność rzek polega na trzech procesach: erozji, która niszczy dno i brzegi koryta, transporcie rumowiska oraz akumulacji, czyli odkładaniu osadów tam, gdzie woda zwalnia. To, który proces przeważa, zależy od energii wody. Gdy przewyższa potrzeby niesionego ładunku, rzeka żłobi. Gdy jej brakuje, buduje łachy, stożki napływowe i delty.
Erozja rzeczna
Twardą skałę niszczy głównie materiał niesiony przez wodę. Żwir, piasek i głazy uderzają w dno i brzegi, a potem je ścierają. Sama woda rozmywa przede wszystkim luźne osady. Niesiony materiał daje rzece dwa narzędzia niszczenia. Pierwszym jest abrazja, czyli ścieranie dna wleczonym materiałem. Drugim jest eworsja, czyli drążenie zagłębień przez okruchy krążące w wirach wodnych. Po eworsji zostają kotły eworsyjne, cylindryczne zagłębienia poniżej progów.
Sposób niszczenia mówi, czym woda działa. Kierunek erozji mówi, w którą stronę koryto się wcina:
- Wgłębna (denna) – pogłębia koryto, a pośrednio dolinę. W skałach litych zostawia wąską dolinę V-kształtną o stromych zboczach.
- Wsteczna – cofa progi i wodospady w górę doliny. Eworsja podcina podstawę progu, a jego górna część się obrywa. Wydłużająca się dolina może przechwycić cudzą rzekę, co nazywa się kaptażem.
- Boczna – podcina brzegi i zbocza, przez co poszerza dno doliny. Z wygięć koryta rozwijają się zakola.
Zakole rośnie, bo prąd podcina brzeg zewnętrzny, a na wewnętrznym odkłada materiał. Taki meander rzeki wygina się coraz mocniej, aż woda przerwie jego szyję, a odcięta pętla zostanie starorzeczem. Czy każdy kierunek ma więc własne narzędzie? Nie, bo ta sama eworsja pogłębia dno koryta i cofa próg wodospadu. O kierunku decyduje miejsce, w którym działa.
Jak rzeka przenosi rumowisko po dnie i w toni?
O drodze ziarna decyduje jego wielkość i prędkość wody. Rzeka niesie przy tym wszystkie frakcje jednocześnie. Rumowisko rzeczne, czyli cały materiał niesiony przez wodę, rozdziela się na kilka dróg. Najcięższe okruchy wędrują trakcją, czyli toczą się i ślizgają po dnie koryta rzeki i cały czas go dotykają. Piasek porusza się saltacją, czyli skokami po torach balistycznych na wysokość kilku średnic ziarna. Pył i ił płyną w suspensji jako zawiesina niesiona przez nurt bez kontaktu z dnem.

Czwartej drogi nie widać. Rozpuszczone sole płyną w roztworze, nawet gdy woda wygląda na czystą.
W pomiarach rumowiska na Odrze największe wleczenie zmierzono w pionie I, gdzie woda płynęła najszybciej. Wleczenie wynosiło tam 231,7 g/s na metr bieżący przy prędkości 0,97 m/s. W pionie III średnia prędkość wynosiła 0,86 m/s, a transport był mniejszy i wynosił 17,5 g/s na metr bieżący.
Skąd tak duża różnica przy niewielkiej zmianie prędkości? Ziarno rusza dopiero wtedy, gdy siła wody przekroczy próg. Blisko tego progu niewielki wzrost prędkości daje duży wzrost transportu. Dlatego rumowisko wleczone przesuwa się najintensywniej w nurcie, czyli pasie najszybszego przepływu.
Wędrówka po dnie zmienia też kształt okruchów. Ostre odłamki uderzają o dno i o siebie nawzajem, tracą krawędzie i stają się otoczakami. Im dłużej wędrują, tym są bardziej obłe.
Akumulacja

Rzeka odkłada materiał wtedy, gdy traci prędkość. Spadek prędkości działa jak sito: najpierw opadają głazy i żwir, potem piasek, a pył i ił docierają najdalej. Dlatego aluwia, czyli osady rzeczne, układają się w warstwy o podobnej wielkości ziaren.

Ta selekcja zostawia formy wszędzie tam, gdzie woda zwalnia. W korycie powstają łachy i odsypy, przy wewnętrznym brzegu zakola i za przeszkodami. U wylotu doliny górskiej na równinę spadek gwałtownie maleje, więc gruby materiał rozsypuje się w stożek napływowy. Podczas wezbrań woda wylewa na terasę zalewową, zwalnia i zostawia drobne namuły, czyli mady.
U ujścia materiał trafia do wody stojącej, gdzie prędkość spada niemal do zera. Delta rzeki narasta tam, gdzie rzeka dostarcza więcej osadów, niż morze zdoła usunąć.
Osadzanie w osłoniętym zbiorniku widać na ujściu Wisły. Jedno z jej ramion odprowadzało do Zalewu Wiślanego jedną trzecią wielkich wód i spłycało go osadami. Inaczej jest przy silnych pływach i prądach, bo wtedy morze wymywa osady szybciej, niż rzeka je dostarcza. Delta wtedy nie powstaje, a ujście rozszerza się w lejkowate estuarium.
Co decyduje o tym, czy rzeka żłobi, czy buduje?
O przewadze erozji albo akumulacji decyduje energia wody. Wyznaczają ją trzy wielkości: spadek rzeki, prędkość i przepływ. Spadek to nachylenie dna koryta w kierunku spływu.
Przepływ to objętość wody przechodząca przez przekrój w jednostce czasu. Kiedy energia przewyższa potrzeby niesionego ładunku, rzeka eroduje, a kiedy jej brakuje, odkłada nadmiar. Z tej zależności wynika podział na biegi rzeki. W górnym, przy dużym spadku, przeważa erozja wgłębna i wsteczna, w środkowym erozja boczna, a w dolnym akumulacja. Procesy nie zmieniają się skokowo: gdy jeden słabnie, drugi stopniowo rośnie.
Czy rzeka może wcinać się bez końca? Nie, bo ogranicza ją baza erozyjna, czyli poziom, poniżej którego koryto nie może się pogłębić. Dla rzeki głównej jest to poziom morza, a dla dopływu poziom jego ujścia do innej rzeki. Rzeka dąży do profilu równowagi, czyli profilu podłużnego, w którym erozję równoważy akumulacja.
Ten schemat zaburzają warunki związane z bazą erozyjną:
- Lokalna baza erozyjna – twarda warstwa skalna albo jezioro na trasie rzeki działa jak tymczasowe ujście. Powyżej niej rzeka zwalnia i akumuluje, a poniżej znów się wcina.
- Zmiana bazy erozyjnej – wydźwignięcie lądu albo obniżenie poziomu morza ożywia erozję wgłębną. Rzeka wcina się we własne aluwia. Dawna terasa zalewowa zostaje przez to wyżej jako stopień w zboczu doliny.
Erozja wgłębna wraca daleko od źródeł także na przełomie rzeki. To wąski odcinek, na którym woda przecina pasmo wzniesień.
Największą część pracy rzeka wykonuje podczas częstych, umiarkowanych wezbrań. Według pracy Wolmana i Millera stan pełnokorytowy powtarza się średnio raz na rok lub dwa lata. Dlatego formy koryt wielu rzek aluwialnych kształtują częste wezbrania, a nie rzadkie katastrofy. Gdy częste przepływy są za słabe, żeby przenieść dostępny materiał, pracę wykonują rzadsze zdarzenia o większej sile.





