Przejdź do treści
Środowisko · Lodowce i bieguny

Lodowce – jak powstają i zmieniają powierzchnię Ziemi?

Lodowiec dolinny z polem firnowym i jęzorem lodowca spływającym między stromymi zboczami gór
Spis treści

Lodowce to trwałe masy lodu na lądzie, które powstają ze śniegu sprasowanego przez kolejne lata i płyną w dół pod własnym ciężarem. Rosną tylko tam, gdzie śniegu przybywa więcej, niż zdąży się stopić. Ta równowaga jest krucha. Gdy lato się wydłuża, a opadów śniegu ubywa, lodowiec traci masę szybciej, niż ją odbudowuje.

Powstawanie lodowca z warstw śniegu

Lodowiec to trwała masa lodu na lądzie, która powstała z przeobrażonego śniegu i porusza się pod własnym ciężarem. Tworzy się powyżej granicy wieloletniego śniegu, gdzie przez kolejne lata więcej śniegu przybywa, niż zdąży się stopić. Śnieg, który przetrwa jeden sezon topnienia, zbija się w firn, pierwszy etap budowy lodowca. Nacisk następnych warstw wyciska z firnu powietrze i zamienia go w lód lodowcowy. Jest on tak zbity, że w grubej warstwie ma niebieską barwę.

Ruch zaczyna się po przekroczeniu progu grubości. Zwykle przy kilkudziesięciu metrach lodu masa zaczyna płynąć na zewnątrz i w dół. Próg zależy od nachylenia stoku. Śnieg gromadzi się w górnej części lodowca, czyli w polu firnowym. Lód spływa z niej w dolinę jako jęzor lodowca. Rysy mają 2499 m n.p.m. i nie mają lodowca. Klimatyczna granica wieloletniego śniegu leży dziś w Tatrach zwykle ponad najwyższymi szczytami. Strome ściany Rysów nie zatrzymują śniegu, więc oprócz klimatu potrzebne jest jeszcze zagłębienie, w którym śnieg może się gromadzić.

Typy lodowców

Lodowce dzielą się na dwie podstawowe grupy. Pierwszą są lodowce kontynentalne, czyli lądolody przykrywające ląd niezależnie od rzeźby, drugą – lodowce górskie, które płyną dolinami i stokami. W lodowcach górskich kształt wynika z terenu, po którym spływa lód.

Lądolody, czapy lodowe i lodowce szelfowe

Lądolód i czapę lodową odróżnia przede wszystkim skala. Lądolód to masa lodu lodowcowego na lądzie o powierzchni ponad 50 000 km², czapa lodowa pozostaje poniżej tego progu. Największy pod względem powierzchni jest lądolód antarktyczny, który zajmuje prawie 14 mln km². Najdłuższy lodowiec świata, Lodowiec Lamberta, spływa właśnie z niego.

Gdy lądolód wchodzi na morze, jego skraj odrywa się od dna i unosi na wodzie jako lodowiec szelfowy. Z jego krawędzi odłamują się bloki, które odpływają jako góry lodowe – to zjawisko nazywa się cieleniem lodowca. Lód morski i pak lodowy to coś innego: powstają z zamarzniętej wody morskiej, nie ze śniegu.

Lód lodowcowy na lądach zajmuje dziś około 10 procent ich całkowitej powierzchni. Ten udział liczy się względem lądów, a nie całej Ziemi. W ostatniej epoce lodowej lód pokrywał prawie 32 procent lądów i 30 procent oceanów.

Typy lodowców górskich

Każdy lodowiec górski rozpoznaje się po liczbie pól firnowych i jęzorów. Liczy się też miejsce, w którym leży:

  • Karowy (pirenejski) – wypełnia sam kar, czyli skalny kocioł na stoku, i nie wysuwa poza niego wyraźnego jęzora; typowy dla Pirenejów.
  • Dolinny (alpejski) – ma jedno duże pole firnowe i jeden długi jęzor wypełniający dolinę, jak Aletsch w Alpach.
  • Dendrytyczny (himalajski) – ma wiele pól firnowych, z których wypływają jęzory łączące się jak dopływy rzeki; występuje w Himalajach i Karakorum.
  • Fieldowy (norweski) – to rozległe pole firnowe na płaskowyżu z krótkimi, szerokimi jęzorami; występuje w Norwegii i na Islandii.

Lodowiec piedmontowy powstaje dopiero u podnóża gór. Tworzy się, gdy jęzory kilku lodowców dolinnych wychodzą na równinę i zlewają się w jedno szerokie pole lodu. Najczęściej podawanym przykładem jest lodowiec Malaspina na Alasce.

Doliny U, kary i moreny – ślady pracy lodowców w krajobrazie

Polodowcowa dolina U zamknięta karem z jeziorem, na pierwszym planie wał moreny z gruzem skalnym

Lodowiec działa jednocześnie jak papier ścierny i jak taśmociąg. Gruz skalny wmarznięty w spód lodu szlifuje i wyrywa podłoże – ten proces nazywa się egzaracją. Płynący lód spycha też skały i gruz. Materiał ten zostaje na miejscu, gdy lodowiec się cofa, i układa się w wały przy czole lodowca oraz wzdłuż jego boków.

Formy erozyjne powstały tam, gdzie lód zabierał skałę, a akumulacyjne tam, gdzie ją odkładał. W Polsce obie grupy łatwo znaleźć w Tatrach i na pojezierzach:

  • Kar (cyrk lodowcowy) – forma erozyjna: kocioł wyżłobiony pod polem firnowym. W karze leży Czarny Staw pod Rysami.
  • Dolina U-kształtna – forma erozyjna: dolina rzeczna przekształcona przez jęzor w koryto z płaskim dnem i stromymi ścianami, jak Dolina Pięciu Stawów Polskich.
  • Morena – forma akumulacyjna: wał gruzu odłożony przy czole lub bokach lodowca; taki wał podpiera Morskie Oko.
  • Rynna lodowcowa – forma erozyjna niżu: długie, wąskie obniżenie wyryte pod lądolodem, dziś często zajęte przez jezioro, jak Hańcza.
  • Pagóry moren czołowych – forma akumulacyjna niżu: łańcuchy wzgórz w miejscach, gdzie czoło lądolodu się zatrzymywało, np. na Pojezierzu Kaszubskim.

Dlaczego nie każdy lodowiec zostawia po sobie głęboką dolinę? Lodowiec zimny jest przymarznięty do podłoża, więc przy dnie może przesuwać się z prędkością stanowiącą znikomy ułamek prędkości lodu na powierzchni. Słabiej szlifuje więc skałę niż lód ślizgający się po wodzie roztopowej. Najgłębsze żłoby rzeźbią lodowce, pod którymi płynie woda.

Dlaczego lodowce tracą masę szybciej, niż ją odbudowują?

O losie lodowca rozstrzyga bilans masy, czyli różnica między akumulacją a ablacją. Akumulacja to przyrost lodu z opadów śniegu. Ablacja to ubytek przez topnienie, odpływ wody roztopowej i cielenie się do oceanu. Przy bilansie dodatnim czoło lodowca przesuwa się naprzód, przy zerowym stoi w miejscu, a przy ujemnym się cofa.

Czy cofający się lodowiec płynie wtedy pod górę? Nie – lód nadal spływa w dół, ale topnieje szybciej, niż dopływa z pola firnowego. Dlatego topnienie lodowca widać najpierw jako cienienie jęzora, a dopiero później jako odwrót czoła.

Równowagę przesuwają dwie zmiany. Dłuższe i cieplejsze lato wydłuża sezon ablacji. Mniejsze opady śniegu albo deszcz zamiast śniegu obniżają akumulację. Lodowce kończące się w morzu tracą dodatkowo masę przez cielenie. Lodowiec Marmolada, największy w Dolomitach, traci masę przez cieplejsze lata i mniejsze opady śniegu.

Skalę zmian mierzy się na lodowcach referencyjnych – lodowcach z różnych kontynentów, dla których istnieją wieloletnie, ciągłe serie pomiarów. Skumulowany bilans masy lodowców referencyjnych od 1950 roku to strata przekraczająca 30 m ekwiwalentu wodnego (m w.e.). Ta jednostka oznacza grubość warstwy wody, jaką dałby stopiony lód rozłożony na całej powierzchni lodowca. Warstwa lodu jest nieco grubsza, bo lód jest lżejszy od wody.

Ubytek przyspiesza. W ostatnich trzech latach lodowce referencyjne traciły rocznie ponad 1 m ekwiwalentu wodnego. Osiem z dziesięciu lat z najbardziej ujemnym bilansem masy przypadło po 2010 roku.

Proces wzmacnia się sam przez sprzężenie zwrotne albedo, czyli zdolności powierzchni do odbijania światła. Świeży śnieg odbija zwykle 80–90% promieniowania słonecznego, odsłonięty lód i skała wyraźnie mniej. Ciemniejsza powierzchnia pochłania więcej ciepła, topi kolejne warstwy i odsłania jeszcze ciemniejsze podłoże.

Topnienie lodowców podnosi morza, odbiera wodę rzekom i unosi ląd

Poziom wszechoceanu podnosi przede wszystkim lód, który z lądu trafia do morza jako bryły albo woda roztopowa. Pływający lód – góry lodowe, lodowce szelfowe, lód morski – prawie go nie zmienia. Dlaczego? Pływająca bryła wypiera tyle wody, ile sama waży, więc po stopieniu zajmuje niemal tę samą objętość. Lodowce szelfowe hamują jednak lód lądowy, który na nie napiera. Gdy się rozpadają, lód z lądu spływa do morza szybciej.

Lądolody Antarktydy i Grenlandii mieszczą razem ponad 99 procent lodu lądowego i ponad 68 procent słodkiej wody na Ziemi. Ten udział odnosi się do wszystkich zasobów słodkiej wody i obejmuje tylko te dwie pokrywy. Wszystkie pozostałe lodowce to mniej niż 1 procent lodu lądowego. Lądolód grenlandzki zajmuje około 1,7 mln km².

Całkowite stopienie lądolodu grenlandzkiego podniosłoby średni poziom morza o 7,4 ± 0,05 m. Lądolód antarktyczny dałby 57,9 ± 0,9 m. Te wartości opisują potencjał, czyli stan po zniknięciu całego lodu, a nie prognozę. Scenariusze na najbliższe dziesięciolecia podają zakresy wielokrotnie mniejsze. Ubytek już trwa: od 1972 do końca 2025 roku lądolód grenlandzki stracił 5747 ± 467 Gt lodu. Antarktyczny stracił od 1979 do końca 2024 roku łącznie 4876 ± 530 Gt, z czego 84% przypada na Antarktydę Zachodnią.

Lodowce górskie działają też jak zbiornik retencyjny. Zimą gromadzą opad, a latem, gdy wody potrzeba najbardziej, oddają go rzekom. Lód i śnieg Hindukuszu i Himalajów zasilają 12 rzek, z których korzystają 2 mld ludzi w 16 krajach. Od rzek zasilanych przez lodowce w Azji oraz w Andach zależą rolnictwo, wodociągi i elektrownie wodne. Kurczący się lodowiec najpierw daje więcej wody, bo zużywa swój zapas. Gdy zapas się wyczerpie, rzeki latem niosą jej mniej. Przy obecnej trajektorii lodowce Hindukuszu i Himalajów mogą stracić do 80% obecnej objętości.

Trzecim skutkiem jest ruch samego lądu. Lądolód grubości kilometrów wciska skorupę ziemską w głąb, a po jego zniknięciu ląd powoli się wypiętrza. Takie zjawisko nazywa się ruchami izostatycznymi. Skandynawia i wybrzeża Zatoki Botnickiej podnoszą się do dziś, choć lądolód zniknął z nich tysiące lat temu. Na takich wybrzeżach względny poziom morza rośnie wolniej niż średnio, a miejscami wręcz spada, bo ląd unosi się szybciej niż woda.