Utylizacja paneli fotowoltaicznych – koszt i gdzie je oddać?

Utylizacja paneli fotowoltaicznych z domowej instalacji kosztuje zwykle kilkaset złotych, bo zakład przetwarzania ZSEE liczy opłatę od masy oddanych modułów. Za darmo można je oddać do PSZOK albo instalatorowi przy wymianie, ale część gminnych punktów paneli nie przyjmuje. Główny koszt kryje się gdzie indziej. Zdjęcie modułów z dachu przez osobę z uprawnieniami elektrycznymi potrafi kilkukrotnie przebić opłatę za sam odpad.

Ile kosztuje utylizacja paneli z domowej instalacji?

Za samo przetworzenie paneli z domowej instalacji płaci się zwykle kilkaset złotych. Zakłady przetwarzania ZSEE liczą tę opłatę od masy paneli oddanych im bezpośrednio. W większości ofert wynosi około 1,5–2,5 zł za kilogram, czyli 30–50 zł za moduł ważący około 20 kg. Masę panelu fotowoltaicznego podaje karta katalogowa modelu, więc wycenę da się sprawdzić jeszcze przed telefonem do zakładu.

Przykład: instalacja o mocy 4 kW to zwykle 12 modułów o łącznej masie około 230 kg. Przy dolnej stawce samo przetworzenie kosztuje wtedy około 350 zł, przy górnej blisko 600 zł. Tyle wynosi rachunek, gdy właściciel sam dowiezie panele do zakładu.

Od czego zależą kwoty od zera do kilku tysięcy złotych? Wszystko zależy od tego, co wlicza się do ceny. Zero płaci się wtedy, gdy panele przyjmie PSZOK albo program zbiórki producenta. Odbiór z posesji dodaje około 2,5 zł za każdy kilometr dojazdu firmy. Najwyższe kwoty obejmują jeszcze zdjęcie modułów z dachu.

Najbardziej podnosi rachunek właśnie demontaż. Za zdjęcie kilkunastu modułów razem z konstrukcją firmy biorą według szacunków branżowych od około 1,5 do 2,5 tys. zł netto, zależnie od pokrycia dachu i dostępu do niego. Panele wytwarzają napięcie przy każdym świetle dziennym, więc ich odłączenie to praca pod napięciem dla osoby z uprawnieniami elektrycznymi. Jeśli w cenie jest demontaż, opłata za kilogram odpadu staje się najmniejszą częścią rachunku.

Legalne drogi oddania zużytych paneli

Zużyte panele można legalnie oddać na trzy sposoby: do gminnego PSZOK, firmie, która montuje nową instalację, albo prosto do zakładu przetwarzania ZSEE. Wybór zależy od tego, czy moduły schodzą z dachu przy wymianie instalacji, czy po prostu chcesz się ich pozbyć.

PSZOK w gminie

Informacja o darmowym PSZOK nie wzięła się znikąd. Gminny punkt należy do systemu zbierania zużytego sprzętu z gospodarstw domowych i elektroodpady przyjmuje zwykle bez opłat. To, co faktycznie przyjmie, określa jednak regulamin ustalony przez gminę. Panele są duże, ciężkie i łatwo pękają, więc część punktów wyklucza je z listy albo ogranicza liczbę sztuk.

Dobrym przykładem jest Warszawa. Zasady warszawskich PSZOK-ów przewidują bezpłatne przyjmowanie odpadów przeznaczonych do unieszkodliwienia lub odzysku. Mimo to panele fotowoltaiczne są na liście odpadów, których punkty nie przyjmują, obok m.in. paliw i cieknących opakowań. Zanim przywieziesz moduły, sprawdź regulamin swojego PSZOK albo zadzwoń i zapytaj o limit sztuk.

Instalator lub sprzedawca przy wymianie

Przy wymianie instalacji najprościej zostawić stare moduły firmie, która montuje nowe. Sprzedawca sprzętu dla gospodarstw domowych przyjmuje nieodpłatnie zużyty sprzęt tego samego rodzaju na zasadzie „jeden za jeden”. Część producentów prowadzi też własne systemy zbiórki, do których instalator przekazuje panele.

Ta droga ma też ograniczenie. Przepisy ustawy o elektroodpadach pozwalają sprzedawcy odmówić przyjęcia zanieczyszczonego sprzętu. Chodzi o sprzęt, który zagraża zdrowiu lub życiu przyjmujących. W umowie z instalatorem warto zapisać, kto zdejmuje i odbiera stare panele, do jakiego zakładu je przekaże i czy ta usługa jest w cenie.

Zakład przetwarzania ZSEE

Gdy paneli jest dużo albo PSZOK odmawia, zostaje przekazanie ich bezpośrednio do zakładu przetwarzania – samemu albo z odbiorem z posesji. Taki zakład ma zezwolenie na przetwarzanie zużytego sprzętu i rozbiera moduł na frakcje. Skup złomu zapłaci najwyżej za aluminiową ramę. Laminat ze szkłem i ogniwami nie ma tam legalnej dalszej drogi.

Legalność firmy sprawdzisz w publicznej wyszukiwarce rejestru BDO: zakład musi mieć wpis uprawniający do przetwarzania ZSEE. Firma albo właściciel farmy nie odda paneli do PSZOK, który obsługuje wyłącznie odpady z gospodarstw domowych. Przedsiębiorca jako wytwórca odpadu przekazuje panele podmiotowi z wpisem i potwierdza to kartą przekazania odpadu w BDO.

Zużyte panele to elektroodpad – kto odpowiada za koszt recyklingu?

Zużyte panele są zużytym sprzętem elektrycznym i elektronicznym, dlatego nie mogą trafić do odpadów zmieszanych ani do gabarytów. Podstawą prawną jest ustawa z 11 września 2015 r. o zużytym sprzęcie elektrycznym i elektronicznym. Wdraża ona dyrektywę 2012/19/UE, znaną jako dyrektywa WEEE.

Finansowanie opiera się na rozszerzonej odpowiedzialności producenta. Firma, która wprowadza panele na rynek, płaci za zbieranie i przetwarzanie zużytego sprzętu oddanego do PSZOK, sprzedawcy albo programu zbiórki producenta. Ten koszt jest wliczony w cenę modułu. Potocznie nazywa się go opłatą recyklingową. Właściciel musi oddać panele legalnym kanałem. Za przetworzenie płaci sam wtedy, gdy oddaje panele bezpośrednio do zakładu.

Osobną sprawą są starsze moduły. Projekt nowelizacji ustawy o ZSEE przypomina, że polskie przepisy obejmują panele dopiero od 1 stycznia 2016 r. Nowy obowiązek finansowania ma spaść na użytkowników sprzętu innego niż przeznaczony dla gospodarstw domowych, czyli na firmy i farmy, a nie na prosumentów domowych. Chodzi o panele wprowadzone do obrotu od 13 sierpnia 2005 r. do końca 2015 r. Według wyjaśnień resortu klimatu projekt nie wprowadza ryczałtowej opłaty dla właścicieli przydomowych instalacji. Prace legislacyjne wciąż trwają, więc przed oddaniem starszych modułów sprawdź, czy zmiany weszły w życie i w jakim brzmieniu.

Kiedy panel fotowoltaiczny staje się odpadem?

O wycofaniu modułu decyduje utrata sprawności albo uszkodzenie. Sam wiek niczego nie przesądza. Raport IEA-PVPS o recyklingu przyjmuje dla modułów okres użytkowania około 30 lat. Gwarancja liniowa obiecuje zwykle co najmniej 80% mocy nominalnej po 25 latach, więc spadek mocy w tych granicach to normalna degradacja. W nowszych modułach próg bywa wyższy.

Czy instalację po dziesięciu latach trzeba więc wymienić? Nie. Żaden przepis nie każe wymieniać paneli po 10 latach. Planowane zmiany w ustawie o ZSEE takiego obowiązku nie wprowadzają. Sprawność paneli fotowoltaicznych spada stopniowo, dlatego nieuszkodzony moduł po dekadzie zwykle pracuje dalej z niewielką stratą.

O dalszym losie modułu decyduje jego stan, sprawdzony oględzinami i pomiarem mocy:

• Pęknięte szkło albo przebita tylna folia – recykling, bo wilgoć dostaje się do ogniw i grozi przebiciem izolacji.
• Delaminacja, przebarwienia lub gorące punkty na obrazie z kamery termowizyjnej – wycofanie, bo uszkodzenie postępuje i przegrzewa ogniwa.
• Mikropęknięcia wykryte badaniem elektroluminescencyjnym – decyduje pomiar mocy; pęknięcia bez wyraźnej straty nie dyskwalifikują modułu.
• Moc poniżej progu gwarancji – reklamacja u producenta, zanim panel trafi do zakładu.
• Spadek mocy w granicach gwarancji, bez uszkodzeń – dalsza praca albo sprzedaż na rynku wtórnym.

Sprawny, choć słabszy panel może znaleźć kupca do altany, garażu albo instalacji wyspowej, gdzie niższa moc nie przeszkadza.

Utylizacja, recykling i substancje niebezpieczne w panelach

Recykling to odzysk surowców, które wracają do produkcji. Utylizacja w ścisłym znaczeniu to unieszkodliwienie tego, czego nie da się odzyskać. Oba słowa bywają używane zamiennie, przez co nie widać, za co właściwie płaci właściciel. W module krzemowym do unieszkodliwienia, najczęściej termicznego, trafiają głównie folie i zanieczyszczone frakcje.

Taką kolejność wyznacza prawo. Dyrektywa WEEE zobowiązuje państwa członkowskie do ograniczania wyrzucania zużytego sprzętu jako nieposortowanych odpadów komunalnych. Dotyczy to także paneli. Selektywnie zebrany sprzęt, którego nie da się przygotować do ponownego użycia, trzeba przekazać do odzysku. Najpierw jest więc ponowne użycie, potem odzysk, a na końcu unieszkodliwienie.

Pytanie o toksyczność ma różne odpowiedzi, bo rodzaje paneli fotowoltaicznych różnią się materiałem warstwy, która zamienia światło w prąd. Moduły krzemowe zawierają niewielkie ilości ołowiu w lutowiach i tworzywa fluorowane w tylnej folii. Panele cienkowarstwowe wymagają większej ostrożności: w technologii CdTe półprzewodnikiem jest tellurek kadmu, a w CIGS występują m.in. selen i ind. Nieuszkodzony moduł na dachu tych substancji nie uwalnia. Ryzyko pojawia się przy kruszeniu, spalaniu poza kontrolą albo wymywaniu na składowisku.

Surowce odzyskiwane z modułu

Największą część masy panelu krzemowego stanowi tanie szkło. Cenne metale występują w śladowych ilościach. Według danych IRENA o składzie paneli szkło stanowi około 76% masy typowego modułu, polimery 10%. Polimery to folia hermetyzująca i tylna.

Materiały różnią się udziałem w masie i tym, jak dużo z nich się odzyskuje:

• Szkło – około 76% masy; odzyskuje się je w dużej części, ale jakość szkła zależy od metody rozdzielenia.
• Polimery – około 10% masy; po oddzieleniu trafiają zwykle do unieszkodliwienia.
• Rama aluminiowa – większość pozostałej masy; jako czysty metal trafia do hut.
• Ogniwa krzemowe – około 5% masy; krzem odzyskuje się dopiero po trawieniu.
• Miedź – około 1% masy, w przewodach i połączeniach ogniw; trafia do odzysku jako złom metali kolorowych.
• Srebro – średnio 6–10 g na moduł; najcenniejszy składnik, ukryty w cienkich ścieżkach na ogniwach.

Dlaczego więc za recykling trzeba płacić? Odsetek odzysku liczy się od masy. Wartość surowców rozkłada się odwrotnie. Trzy czwarte modułu to tanie szkło. Sprzedaż surowców zwykle nie pokrywa kosztu ich rozdzielenia, dlatego zakład pobiera opłatę od kilograma przyjętego modułu. Właściciel, który oddaje panele bezpośrednio do zakładu, płaci więc za pracę i energię potrzebne do rozebrania panelu na frakcje.

Recykling paneli fotowoltaicznych krok po kroku

Recykling modułu ma trzy etapy: demontaż elementów zewnętrznych, rozdzielenie laminatu oraz odzysk krzemu i metali. Najtrudniejszy jest etap środkowy, czyli usunięcie folii hermetyzującej, która skleja szkło z ogniwami.

Demontaż ramy i skrzynki przyłączeniowej

Pierwszy etap usuwa wszystko, co da się zdjąć mechanicznie: ramę aluminiową, skrzynkę przyłączeniową i przewody. Rama obejmuje krawędź laminatu. Skrzynka przyłączeniowa jest przyklejona do tylnej folii. Te elementy odcina się bez kruszenia modułu. Rama to jeden materiał bez domieszek, dlatego jest najczystszym surowcem z całego procesu. Po zdjęciu ram i puszek przyłączeniowych miedź z przewodów oraz aluminium lub stal z ram trafiają do dobrze rozwiniętych obiegów recyklingu metali.

Rozdzielenie laminatu

Folię hermetyzującą usuwa się trzema metodami, które dają frakcje o różnej czystości:

• Rozdrabnianie mechaniczne – najtańsze i najszybsze; szkło bywa zanieczyszczone i trafia głównie do produkcji izolacji: szkła piankowego i włókna szklanego.
• Obróbka termiczna – folia zostaje wypalona w piecu, a szkło i ogniwa oddzielają się w większych kawałkach.
• Rozpuszczanie chemiczne – rozpuszczalnik zmiękcza folię i daje najczystsze frakcje, ale kosztem czasu i odczynników.

Moduły cienkowarstwowe przetwarza się inną techniką niż krzemowe, bo półprzewodnik jest w nich cienką warstwą naniesioną na szkło.

Odzysk krzemu i metali

Odsłonięte ogniwa trafiają do trawienia: kąpiele chemiczne zdejmują z krzemu srebrne ścieżki i warstwę antyrefleksyjną. Srebro i miedź odzyskuje się z roztworu, a oczyszczony krzem nadaje się do przetopienia. Pełny proces z odzyskiem krzemu i srebra działa w nielicznych zakładach. Taki proces opłaca się dopiero przy dużym strumieniu odpadów. W Polsce powstają pierwsze linie, które deklarują niemal pełny odzysk. Część modułów wciąż przechodzi jednak tylko etap mechaniczny.