Historia Grenlandii – od osadnictwa wikingów po rządy Danii

Historia Grenlandii to dzieje wyspy zamieszkanej najpierw przez ludy arktyczne, a później przez nordyckich osadników z Islandii, których osiedla przetrwały blisko pięć stuleci, zanim na stałe pojawiła się tam Dania w 1721 roku. Duńskie zwierzchnictwo przeszło potem drogę od kolonii do szerokiego samorządu, lecz Grenlandia wciąż pozostaje częścią Królestwa.

Wyprawa Wikingów na Grenlandię

Eryk Rudy przypłynął z Islandii pod koniec X wieku. Przybysze, którzy poszli jego śladem, około 985–1000 r. założyli dwa osiedla na południowo-zachodnim wybrzeżu. Wyspa nie była pusta. Wcześniej żyły na niej ludy arktyczne, a w czasach nordyckich z północy nadeszła kultura Thule, przodkowie dzisiejszych Inuitów. Nazwa „Zielona Ziemia” miała przyciągnąć osadników. Sami Inuici nazywają Grenlandię Kalaallit Nunaat.

Osadnicy zajęli skrawek lądu między morzem a lądolodem grenlandzkim, w osłoniętych głębiach fiordów. Osiedle Wschodnie, mimo nazwy położone na południu, było zdecydowanie większe i ważniejsze. Stał tam dwór Eryka Brattahlíð, a później siedziba biskupstwa w Gardar. Osiedle Zachodnie leżało kilkaset kilometrów dalej na północny zachód, w pobliżu dzisiejszego Nuuk. Ludzie karczowali zarośla pod pastwiska, hodowali bydło, owce i kozy, a latem zbierali siano, od którego zależało przetrwanie stada do wiosny.

Społeczność była przy tym mniejsza, niż długo sądzono. Tradycyjne szacunki mówiły o 4–5 tys. mieszkańców w szczytowym okresie, lecz wyliczenia oparte na grobach dają ok. 2000 osób. Przy takiej liczebności nawet niewielkie straty ludzi mogły osłabiać kolonię.

Koniec przychodził etapami. Osiedle Zachodnie upadło w drugiej połowie XIV w. Ostatnim pisemnym świadectwem z wyspy jest ślub Sigrid Björnsdóttir i Thorsteina Olafssona, zawarty 16 września 1408 r. w kościele w Hvalsey. To jednak data ostatniego dokumentu, a nie upadku. Archeolodzy ustalili, że Osiedle Wschodnie przetrwało co najmniej do połowy XV w.

Dlaczego osiedla zniknęły? Badacze toczą o to spór. Jedna z badaczek wiąże upadek Osiedla Zachodniego ze znacznym ochłodzeniem i przyrostem lodu morskiego. Tezę, że osadnicy nie umieli się przystosować, podważają badania diety: pierwsi czerpali z morza ok. 20% pożywienia, a w XIV w. już 40–80%. Według badań nad handlem kością morsa znaczenie miała też gospodarka. Kość pochodziła z czasem od mniejszych zwierząt i z coraz dalszych wypraw na północ. Spadek cen wymuszał przy tym kolejne polowania.

Niezależnie od tego, która przyczyna przeważyła, osadnictwo nordyckie się urwało. Dzisiejsi Inuici nie są potomkami wikingów.

Okres duńskiej kolonizacji

Przynależność narastała etapami, a poszczególne daty dotyczą różnych zdarzeń.

• 1261 – nordyccy osadnicy uznają zwierzchnictwo króla Norwegii.
• 1380 i 1397 – unie, w tym unia kalmarska, łączą korony. Wspólny monarcha nie przenosi jednak terytorium, więc wyspa pozostaje nominalnie norweska.
• 1721 – z Bergen wyrusza objęta królewskim patronatem misja Hansa Egedego, a w 1728 r. kolonię przenosi się do nowej osady Godthåb, dzisiejszego Nuuk.
• 1814 – traktat kiloński przekazuje Norwegię królowi Szwecji bez Grenlandii, Islandii i Wysp Owczych, które zostają przy Danii.

Misja Egedego otworzyła nowy rozdział. Blisko 300 lat po ostatnich wieściach z osad nordyckich misjonarz nie znalazł ich potomków, zastał na wyspie wyłącznie Inuitów. Od jego przybycia liczy się duńska kolonizacja Grenlandii w sensie stałej obecności na miejscu.

Wyprawa Wikingów na Grenlandię

O przynależności wschodniego wybrzeża przesądził wyrok Trybunału haskiego z 5 kwietnia 1933 r. Stały Trybunał Sprawiedliwości Międzynarodowej przyznał w nim rację Danii stosunkiem głosów 12 do 2. Spór wywołała Norwegia. 27 czerwca 1931 r. traperzy Hallvarda Devolda, do których akcji parł geolog Adolf Hoel, zajęli część wschodniego wybrzeża. 10 lipca 1931 r. rząd króla Haakona VII ogłosił deklarację okupacji.

Norwegia uznawała Grenlandię Wschodnią za ziemię niczyją i ograniczała suwerenność Danii do skolonizowanych obszarów. Trybunał oparł się na zasadzie skutecznego wykonywania władzy: na słabo zaludnionych obszarach polarnych wystarcza minimalne, ale ciągłe jej sprawowanie. W sprawie Grenlandii Wschodniej o terytorium, nabyciu i przeniesieniu Dania wykazała wolę działania jako suweren i faktyczne wykonywanie władzy. Świadczyły o tym na przykład monopol handlowy i koncesje górnicze.

Norwegię wiązały też jej własne zobowiązania. Według Trybunału na mocy art. 9 konwencji z 1 września 1819 r., zwieńczającej rozdzielenie obu państw, uznała ona duńską suwerenność nad całą wyspą. Ustna deklaracja ministra spraw zagranicznych Nilsa Ihlena z 22 lipca 1919 r. zobowiązywała zaś Norwegię, by nie zajmowała żadnej części Grenlandii.

Od kolonii do samorządu

Od kolonii do samorządu wyspa przeszła przez trzy odrębne zmiany statusu.

• 1953 – w odpowiedzi na wezwanie ONZ Dania na mocy konstytucji włącza Grenlandię w skład Królestwa. Status kolonii znika. Nadal brak jednak organów stanowiących i władzy ustawodawczej.
• 1979 – ustawa o autonomii (hjemmestyre) przekazuje wyspie m.in. edukację, gospodarkę z rybołówstwem i handlem, podatki oraz zdrowie. Pierwszym skutkiem jest referendum z 1982 r. o wyjściu z EWG, a od 1985 r. wyspa jest terytorium stowarzyszonym.
• 2009 – ustawa nr 473 z 12 czerwca o samorządzie pozwala przejąć m.in. sądy, policję oraz zasoby mineralne i ropę. Przy Danii zostają konstytucja, polityka zagraniczna, obrona i bezpieczeństwo.

Dążenia niepodległościowe wyrastają m.in. z doświadczenia powojennej polityki asymilacji. Polegała ona na upowszechnianiu duńskiego języka i duńskich wzorców życia.

Prawo do niepodległości już istnieje. Zgodnie z ustawą o samorządzie Grenlandii o niepodległości decydują mieszkańcy wyspy. Dopóki decyzji nie zatwierdzą parlamenty grenlandzki i duński, Grenlandia pozostaje częścią Królestwa. Główną przeszkodą są pieniądze.

Podatki pobierane na wyspie pokrywają ok. 50% wydatków publicznych, a resztę daje roczna dotacja blokowa z Kopenhagi. Ustawa ustaliła ją na 3,4 mld koron, indeksowaną co roku o inflację. Przejęcie każdej kolejnej dziedziny wymaga, by Grenlandia sama ją sfinansowała.

Dlaczego USA próbowały przejąć Grenlandię?

Amerykańskie zabiegi o wyspę trwają od półtora wieku. Wypowiedzi Donalda Trumpa są ich najnowszym rozdziałem. Waszyngton rozważał zakup co najmniej w latach 1867–68 i 1946–47, a w 1910 r. pomysł wymiany podsunął amerykański poseł w Kopenhadze. W latach 1867–68 sekretarz stanu William Seward chciał kupić Grenlandię i Islandię. Kongres miał jednak w pamięci zakup Alaski i nie chciał kolejnej zamarzniętej ziemi. Już wtedy raport w tej sprawie wskazywał powody polityczne i handlowe.

Drugi epizod zakończył się paradoksem. W 1916 r., przy zakupie Duńskich Indii Zachodnich, USA zobowiązały się, że nie sprzeciwią się rozciągnięciu duńskich interesów politycznych i gospodarczych na całą Grenlandię. W ten sposób Waszyngton sam uznał prawa Danii.

Obecność wojskowa przyszła z wojną. Rok po zajęciu Danii przez Niemcy, 9 kwietnia 1941 r., USA podpisały umowę z duńskim posłem w Waszyngtonie Henrikiem Kauffmannem. Okupowany rząd ją potępił i odwołał posła, lecz ten nie uznał odwołania. Umowa potwierdzała pełną suwerenność Danii, ale do czasu ustąpienia zagrożenia dawała Amerykanom prawo budowy baz i wyłączną jurysdykcję na terenach obronnych.

Najpoważniejszą ofertę przyniosła zimna wojna. Wojskowi uznali kontrolę nad wyspą za niezbędną dla bezpieczeństwa USA. Dlatego w 1946 r. administracja Harry’ego Trumana zaproponowała zakup Grenlandii (stosunki zagraniczne USA 1947), a w wewnętrznych dokumentach wyceniano ją na 100 mln dolarów w złocie. Oferta była tajna i wyszła na jaw dopiero w 1991 r. Dania odmówiła. Umowa o obronie Grenlandii z 1951 r., zawarta w ramach NATO, pozwoliła jednak USA zbudować w latach 1951–1953 bazę Thule, od 2023 r. noszącą nazwę Pituffik Space Base. Umowa zastrzegała przy tym, że nie narusza suwerenności Danii.

Co łączy te epizody? Stałym motywem jest strategiczne położenie wyspy. W czasie zimnej wojny wyspa leżała na polarnych trasach lotniczych między Ameryką Północną a ZSRR. Technologia się zmieniała, od bombowców po systemy wczesnego ostrzegania, ale położenie zostało to samo. Trump wracał do tematu w 2019 r. i w drugiej kadencji. Władze Danii i Grenlandii odpowiadały, że wyspa nie jest na sprzedaż. Zamiast zakupu we wrześniu 2026 r. trzy rządy podpisały rozszerzenie umowy obronnej z 1951 r., które czeka jeszcze na zatwierdzenie przez parlamenty w Kopenhadze i Nuuk.

Grenlandia, USA i Dania w latach 2025–2026

Amerykańska presja wróciła ze zdwojoną siłą po wyborach w USA. W grudniu 2024 r. Trump napisał, że posiadanie i kontrola nad Grenlandią są dla USA absolutną koniecznością, a w styczniu 2025 r. nie wykluczył użycia siły. W marcu 2025 r. Grenlandczycy wybrali nowy parlament. Wygrała partia Demokraatit z wynikiem 29,9%, a premierem został Jens-Frederik Nielsen. Kilka tygodni później bazę Pituffik odwiedził wiceprezydent J.D. Vance.

Kryzys osiągnął szczyt w styczniu 2026 r. Trump zagroził Danii i siedmiu innym państwom europejskim cłami w wysokości 10% od 1 lutego i 25% od 1 czerwca, jeśli USA nie będą mogły kupić wyspy. 21 stycznia w Davos wycofał groźby i zapewnił, że nie użyje siły. Ogłosił też, że z sekretarzem generalnym NATO Markiem Rutte uzgodnił ramy przyszłego porozumienia. Dania odpowiedziała, że jej suwerenność to czerwona linia.

Skończyło się nie zakupem, lecz rozszerzeniem umowy obronnej z 1951 r. Rządy USA, Danii i Grenlandii podpisały je 22 września 2026 r. w Nowym Jorku. USA mogą rozbudować bazę Pituffik, czyli dawną Thule, przemianowaną w 2023 r., i utworzyć nowe obszary obronne w Narsarsuaq i Mestersvig. Państwa spoza NATO nie mogą bez zgody stron tworzyć na wyspie obecności wojskowej, a ich inwestycje w sektorach wrażliwych, w tym w surowcach, wymagają zgody.

Porozumienie nie ma daty wygaśnięcia. Jeśli Grenlandia ogłosi niepodległość, ma pozostać w NATO i przejąć zobowiązania Danii. W preambule strony potwierdzają suwerenność i integralność terytorialną Królestwa Danii oraz prawo Grenlandczyków do samostanowienia.