Przejdź do treści
Energetyka

Biomasa – rodzaje, pochodzenie i zastosowanie w energetyce

Stos sezonowanego drewna opałowego, skrzynia ze zrębką drzewną, wiadro pelletu i bele słomy przy wiejskim domu
Spis treści

Biomasa to ulegająca biodegradacji materia pochodzenia biologicznego, taka jak drewno, słoma, obornik czy resztki kuchenne, którą da się zamienić na ciepło, prąd, biogaz lub biopaliwa. Od węgla kopalnego różni ją tempo obiegu: roślina wiąże CO₂ w ciągu sezonu lub kilku lat, a węgiel zrobił to miliony lat temu. Stąd status odnawialnego źródła energii. Neutralność dla klimatu nie jest jednak automatyczna, bo przy drewnie z lasu obieg węgla domyka się dopiero wtedy, gdy las odrośnie.

Co to jest biomasa? Definicja prawna i ekologiczna

W energetyce biomasa to paliwo: ulegająca biodegradacji część produktów, odpadów lub pozostałości pochodzenia biologicznego. Tak brzmi rdzeń definicji biomasy w ustawie o odnawialnych źródłach energii. Definicja wskazuje m.in. pochodzenie z rolnictwa, leśnictwa i związanych z nimi działów przemysłu. Obecne brzmienie art. 2 pkt 3 nadała ustawie nowelizacja z 7 czerwca 2018 r. To samo jądro definicji zawiera dyrektywa (UE) 2018/2001, czyli RED II. Energię z biomasy ustawa zalicza do odnawialnych źródeł energii. Prawo energetyczne używa przy tym tego pojęcia w rozumieniu tej ustawy.

W przyrodoznawstwie to samo słowo znaczy coś szerszego: łączną masę materii organicznej wszystkich organizmów żyjących w ekosystemie. Ekolog liczy więc las razem z jeleniami i bakteriami glebowymi, a przepis – tylko to, co da się pozyskać i zamienić na energię.

Dlaczego prawo zawęża pojęcie do części ulegającej biodegradacji? Tylko ona krąży w cyklu biologicznym. Węgiel kamienny wywodzi się z przemian geologicznych i jest paliwem kopalnym. Tworzywa w odpadach wytwarza się z surowców kopalnych. Materiał jest więc biomasą, gdy jest materią organiczną pochodzenia roślinnego lub zwierzęcego, ulega biodegradacji i nie przeszedł przemian geologicznych. Drewno, słoma i obornik spełniają wszystkie trzy warunki, węgiel brunatny odpada na trzecim, a folia – już na pierwszym.

Źródła biomasy

Zrębka drzewna z pozostałości zrębowych, bele słomy pszennej i kompostownik z odpadami organicznymi w gospodarstwie

Biomasa pochodzi z trzech źródeł: lasu, rolnictwa i odpadów organicznych. W poprzek tego podziału biegnie drugi, ważniejszy dla energetyki: pierwotna jest biomasa pozyskana lub uprawiana w celu energetycznym, wtórna – pozostałość po innym, głównym użyciu surowca. Do pierwotnej należą przede wszystkim rośliny energetyczne i drewno pozyskane wprost na opał. Część opracowań dzieli inaczej, według liczby przemian materii, i wtedy odpady przetwórstwa bywają trzeciorzędne. Kryterium celu jest prostsze i od razu pokazuje konkurencję o surowiec, omówioną przy wadach biomasy.

Las daje głównie biomasę wtórną: gałęzie i wierzchołki po wyrębie, korę, trociny i zrębkę z tartaków oraz zakładów meblarskich. Pierwotne jest tu drewno o niskiej jakości technicznej, pozyskane od razu z przeznaczeniem na opał. Pozostałościami z lasu i tartaków handluje się m.in. na giełdzie biomasy.

Rolnictwo dostarcza obu rodzajów. Pierwotną są plantacje – wierzba energetyczna, która odrasta po ścięciu z karpy, oraz miskant, trawa wieloletnia koszona co roku z tego samego łanu. Wtórną jest słoma po żniwach oraz zoomasa, czyli biomasa pochodzenia zwierzęcego: obornik i gnojowica.

Odpady organiczne są z natury biomasą wtórną. Z odpadów komunalnych biomasą jest wyłącznie frakcja ulegająca biodegradacji: resztki kuchenne, odpady zielone, papier, a tworzywa, szkło i metale pozostają poza nią. Do tej grupy należą też osady ściekowe i odpady przemysłu spożywczego, takie jak wytłoki i serwatka.

Zastosowania i generacje biopaliw

Postać biomasy – stała, ciekła albo gazowa – wynika z tego, jak przetworzono surowiec. Każda z trzech ma inne główne zastosowanie:

  • Paliwa stałe – drewno, słoma, zrębka i pellet spalane w kotłach; dają przede wszystkim ciepło, w większych instalacjach także prąd.
  • Biopaliwa ciekłe – bioetanol z fermentacji cukrów i skrobi oraz biodiesel z transestryfikacji olejów roślinnych; służą głównie w transporcie jako dodatek do benzyny i oleju napędowego.
  • Biogaz i biometan – gaz z fermentacji beztlenowej daje prąd i ciepło, a po oczyszczeniu do biometanu trafia do sieci gazowej.

Biopaliwa ciekłe dzieli się dodatkowo na generacje według surowca. Pierwsza generacja powstaje z roślin jadalnych – ziarna zbóż, buraków cukrowych, rzepaku. Druga korzysta z surowców niejadalnych: słomy, drewna i odpadów, w których energię trzeba najpierw uwolnić z lignocelulozy. Bioetanol z kukurydzy i bioetanol ze słomy to więc chemicznie to samo paliwo o różnym bilansie gruntów i emisji.

Od fotosyntezy do ciepła i prądu – jak biomasa oddaje energię?

Biomasa magazynuje energię słoneczną zapisaną w fotosyntezie: roślina wiąże dwutlenek węgla i wodę w cukry, a przy ich rozkładzie energia wiązań wraca jako ciepło. Energia biomasy ma więc to samo pochodzenie co energia węgla, ale krótszy obieg. Słoma niesie zapis z jednego sezonu, drewno z lasu sprzed lat, a węgiel sprzed milionów lat.

Drogę uwolnienia tej energii wyznacza wilgotność surowca. Progi podaje przegląd technologii konwersji biomasy. Surowiec poniżej 20% wilgotności i 10% popiołu nadaje się do pełnego zestawu metod termochemicznych. Należą do nich spalanie bezpośrednie dające ciepło, zgazowanie dające syngaz i piroliza dająca bio-olej oraz biowęgiel. Powyżej 60% wilgotności termodynamicznie sensowne pozostają tylko hydrotermalne upłynnianie albo fermentacja beztlenowa, której produktem jest biogaz.

Stąd spalanie biomasy obejmuje drewno i słomę, także zrębkę o wilgotności około 45%. Mokra gnojowica trafia do fermentora. Fermentacja beztlenowa przyjmuje także inne mokre strumienie, np. odpady komunalne i osady ściekowe. Biogaz i syngaz zasilają potem kogenerację, czyli wytwarzanie prądu i ciepła w jednym procesie.

Biomasa do spalania – paliwo stałe

Ręka wsypuje pellet drzewny do zasobnika kotła na pellet, obok worek pelletu i brykiety drzewne na posadzce

Biomasa do palenia to paliwa stałe. Opisane niżej postacie pochodzą z drewna. O ich wartości opałowej najmocniej przesądza wilgotność paliw drzewnych. Kolejne stopnie przetworzenia obniżają ją jednak dopiero wtedy, gdy obejmują suszenie albo prasowanie suchego surowca:

  • Drewno opałowe – kłody sezonowane w stosach na powietrzu schną do około 25% wilgotności.
  • Zrębka drzewna – drewno rozdrobnione mechanicznie, zwykle bez suszenia, ma typowo około 45% wilgotności w luźnym nasypie.
  • Brykiet – suche trociny sprasowane w kostki lub walce, gęstsze od drewna kawałkowego.
  • Pellet – granulat z suchych trocin o wilgotności nie większej niż 10%.
Wartość opałowa drewna iglastego i liściastego w zależności od wilgotności

Klasy jakości tych paliw określa norma ISO 17225, której osobne części dotyczą pelletu, brykietu, zrębki i drewna kawałkowego. Status pelletu jako biomasy przesądza natomiast ustawa, której definicja wymienia go obok brykietu wśród postaci biomasy przetworzonej.

Pellet zasila automatyczne kotły domowe, zrębka kotły ciepłowni, a elektrownie spalają biomasę samodzielnie albo we współspalaniu z węglem.

Zalety i wady biomasy – kiedy neutralność CO₂ przestaje być prawdą?

Ocena klimatyczna biomasy zależy od trzech warunków: pochodzenia surowca, czasu jego odrastania i sposobu spalania. Neutralność CO₂ zakłada, że spalanie oddaje tyle węgla, ile roślina wcześniej związała – przy słomie obieg domyka się w sezonie, przy drewnie z lasu po latach. Zasady bilansu emisji ustala dyrektywa (UE) 2018/2001. CO₂ ze spalania samego paliwa z biomasy wynosi w nim zero. To konwencja rachunkowa, a nie stwierdzenie bezemisyjności cyklu życia. Metan i podtlenek azotu ze spalania wliczają się do bilansu osobno. Czy spalanie drewna jest więc neutralne dla klimatu? W rachunku dyrektywy tak, w atmosferze – dopiero wtedy, gdy las odrośnie.

Żeby biomasa liczyła się jako odnawialna, przepisy UE stawiają jej kryteria zrównoważonego rozwoju, zaostrzone w RED III dla biomasy leśnej. Surowiec nie może pochodzić z terenów o wysokiej wartości bioróżnorodności, takich jak lasy pierwotne, z terenów zasobnych w węgiel, takich jak tereny podmokłe, ani z torfowisk. Drewno podlega zasadzie kaskadowego wykorzystania: najpierw materiał, energia na końcu. Ostatni warunek dotyczy emisji GHG, czyli gazów cieplarnianych. W objętych przepisem instalacjach wytwarzających z biomasy prąd, ciepło i chłód ograniczenie tych emisji musi wynosić co najmniej 70% albo 80%, zależnie od daty ich uruchomienia.

Zalety biomasy widać w ciepłownictwie. Paliwo jest lokalne, zagospodarowuje pozostałości z lasu i rolnictwa, a w kotłach ciepłowni zastępuje węgiel. Biopaliwa stałe dominują przy tym wśród odnawialnych nośników energii zużywanych w ciepłowniach zawodowych. Według raportu GUS o energii odnawialnej dały w 2023 r. 99,9% tego zużycia na wsad przemian.

Wady wynikają z tych samych cech. Spór o drewno energetyczne dotyczy tego, czy pozyskanie na opał nie osłabia lasu jako pochłaniacza. Podaż surowca ograniczają przy tym tempo odrastania i popyt przemysłu drzewnego. Znaczącym źródłem pyłów jest sektor komunalno-bytowy z gospodarstwami domowymi. Dotyczy to także frakcji kondensującej pyłu, która ma szczególne znaczenie przy spalaniu biomasy.