Czy uprawa wierzby energetycznej się opłaca? Zalety i wady
Spis treści
Wierzba energetyczna to wyselekcjonowane klony wierzby wiciowej (Salix viminalis), które przyrastają od 1 do 3 m w sezonie i po ścięciu odrastają z tej samej karpy. Dzięki temu jedno nasadzenie daje zrębkę na opał przez 20–25 lat. O wielkości plonu decyduje jednak woda, a klasa gleby ma mniejsze znaczenie.
Czym właściwie jest wierzba energetyczna?
Wierzba energetyczna to potoczna nazwa wyselekcjonowanych klonów i odmian wierzby krzewiastej, przede wszystkim wierzby wiciowej (Salix viminalis). Nie jest osobnym gatunkiem. To materiał hodowlany dobrany pod szybki przyrost biomasy drzewnej przeznaczonej do spalenia. Pędy przyrastają od 1 do 3 m w ciągu jednego sezonu, zależnie od klonu, gleby, dostępu do wody i wieku plantacji. Tak szybki wzrost byłby jednak mało wart, gdyby roślinę trzeba było sadzić od nowa po każdym zbiorze.
Na drugiej cesze opiera się cała uprawa. Według opracowania Szczukowskiego i Budnego karpy po ścięciu pędów tuż nad glebą wypuszczają wiosną nowe łodygi. W efekcie jedno nasadzenie daje wiele zbiorów. Plantacja wierzby to zatem wieloletnia uprawa krzewu ścinanego co kilka lat, a nie drzewo hodowane na pniu.
Od czego zależy opłacalność uprawy wierzby energetycznej?
O wyniku decyduje przede wszystkim to, dokąd trafia biomasa: do własnego kotła czy do odbiorcy. Na własny opał liczy się oszczędność względem kupowanego paliwa, a przy sprzedaży cena skupu i czas czekania na pierwszy przychód. To dwa osobne rachunki.
Plantacja na własny opał
Powierzchnię plantacji wyznacza zapotrzebowanie domu na ciepło, a punktem wyjścia jest plon. Tę masę trzeba przeliczyć na energię. Oznaczenia laboratoryjne UWM dały ciepło spalania średnio 19,37 MJ na kilogram suchej masy. To w teorii około 300 GJ z hektara rocznie. Wartość opałowa, czyli energia faktycznie dostępna w kotle, jest niższa, bo część ciepła idzie na odparowanie wody. Dom zużywający na przykład 60 GJ rocznie potrzebuje więc więcej niż teoretyczne 20 arów.
Plantacja pod sprzedaż biomasy
Pierwszy przychód przychodzi dopiero po pierwszym cyklu zbioru, czyli po dwóch, trzech albo czterech latach od ścinki po pierwszym sezonie. Przy cyklu trzyletnim oznacza to cztery sezony kosztów bez sprzedaży. Później dochód zależy od odbiorcy, czyli ciepłowni albo elektrowni, który kupuje gotowe paliwo o określonej wilgotności.
To, ile ton faktycznie się sprzeda, zależy od różnicy między suchą a świeżą masą. Świeżo ścięta biomasa ma wilgotność około 50%, a odmiana Corda w oznaczeniach UWM nawet 53,1%. Dlatego tona suchej masy to w handlu około dwóch ton świeżej. Zrębka mokra kosztuje w skupie wyraźnie mniej od suchej, bo odbiorca płaci za energię zawartą w paliwie. Bieżące stawki za zrębkę o różnej wilgotności można sprawdzić na giełdzie biomasy.
Dopłaty traktuj jako możliwość zależną od aktualnych warunków programu. Ustawa o Planie Strategicznym WPR zalicza plantację wierzby do zagajników o krótkiej rotacji, jeśli ma ona co najmniej 10 000 roślin na hektar. Cykl zbioru nie może przy tym przekraczać 8 lat. To warunki wejścia do systemu. O samej płatności rozstrzygają zasady ogłaszane na dany rok.
Zalety i wady wierzby energetycznej w praktyce uprawy
Wierzba wygrywa łatwością utrzymania i korzyściami dla środowiska. Przegrywa uciążliwością paliwa oraz długim zobowiązaniem: pole jest zajęte na lata, a jego likwidacja kosztuje.
Zalety
Jako jedna z roślin energetycznych wierzba ma pięć mocnych stron. Każda z nich działa tylko po spełnieniu określonego warunku:
- Słabsze grunty – uprawa zagospodarowuje grunty niskiej klasy bonitacyjnej, o ile są wilgotne.
- Mała pracochłonność – po pierwszym roku praca sprowadza się do zbioru i przygotowania zrębki, jeśli pole przygotowano zgodnie z krokiem 1.
- Długa żywotność plantacji – produkcja może trwać bez większych zakłóceń przez 20–25 lat, jeśli karpy nie są niszczone przy ścince.
- Obieg CO₂ bliski neutralnemu – rosnące pędy wiążą dwutlenek węgla, a bilans jest korzystny wtedy, gdy zrębka zastępuje paliwo kopalne.
- Oczyszczanie gleby z metali ciężkich – korzenie pobierają część z nich z podłoża, a metale opuszczają pole tylko razem z wywiezioną biomasą.
Wady
Paliwo z wierzby jest lekkie i szybko się spala, więc w zwykłym kominku trzeba by je dokładać bez przerwy. Do spalania biomasy w postaci zrębki potrzebny jest więc kocioł z podajnikiem, który dozuje paliwo w sposób ciągły. Do tego uprawa źle znosi suche lata.
Czy wierzba grzeje gorzej niż buk albo dąb? W przeliczeniu na kilogram suchej masy niewiele gorzej. Jej ciepło spalania, podane wyżej, mieści się w zakresie typowym dla drewna. Przegrywa jednak na objętości. Drewno wierzby jest lżejsze, więc metr przestrzenny zrębki daje mniej ciepła niż tyle samo zrębki z drewna twardego. Wartość opałową najbardziej obniża wilgoć. Inny system uprawy, Eko-Salix w 5-letniej rotacji, dał biomasę o wartości opałowej 8,5 MJ/kg, którą autorzy badania nazywają wysoką.
Ostatnim etapem zobowiązania jest likwidacja plantacji. W badaniu kosztów likwidacji plantacji usuwano wierzbę krzewiastą na 15-letnim korzeniu metodą chemiczno-mechaniczną.
Gleba, woda i cykl ścinki decydują o plonie
Słabsze klasy to zwykle gleby lżejsze, które szybko tracą wilgoć, dlatego lepszą wskazówką jest poziom wód gruntowych niż sama bonitacja. Wierzba zniesie ubogą glebę, ale suszy nie zniesie.

Drugim czynnikiem jest rytm ścinki. W całym doświadczeniu UWM w Olsztynie zbiór co 2 i 3 lata dawał wyższy plon suchej masy niż zbiór coroczny. Najlepsza odmiana osiągnęła prawie 21 t suchej masy z hektara rocznie dopiero w cyklu 3-letnim. W cyklu rocznym i 2-letnim miała ponad 18 t. Przy cyklu 3-letnim pędy ścina się zimą, od listopada do marca.
Założenie plantacji i zbiór od sztobra do suchej zrębki
Najwięcej pracy wymaga pierwszy rok, a potem wysiłek przenosi się na zbiór i przygotowanie paliwa.

- Odchwaszczenie pola przed sadzeniem, najlepiej jesienią poprzedniego roku. Po posadzeniu usunięcie wieloletnich chwastów jest trudne, bo zabiegi mogą uszkodzić młode rośliny.
- Sadzenie sztobrów, czyli odcinków jednorocznych pędów długości około 20–25 cm, wczesną wiosną w wilgotną glebę. Gęstość obsady dobiera się pod próg WPR opisany przy dopłatach.
- Utrzymanie międzyrzędzi bez chwastów przez cały pierwszy sezon, bo właśnie wtedy wierzba się ukorzenia i najłatwiej przegrywa z chwastami.
- Ścięcie pędów nisko nad ziemią zimą po pierwszym sezonie. Z każdej karpy wyrośnie wtedy kilka pędów zamiast jednego.
- Zbiór pędów w wybranym cyklu, zimą, gdy rośliny są w spoczynku.
- Suszenie całych pędów pod wiatą przez wiosnę i początek lata. Na przełomie czerwca i lipca wilgotność spada poniżej 25%.
- Rozdrobnienie wysuszonych pędów rębakiem na zrębki i składowanie ich pod dachem. Świeże zrębki w pryzmie schną słabo i tracą suchą masę.






