Upał – czym grozi i jak się przed nim chronić?

Upał w polskiej meteorologii to dzień, w którym temperatura maksymalna w cieniu osiąga lub przekracza 30°C. Dla organizmu groźniejsza od pojedynczego rekordu jest jednak seria takich dni, zwłaszcza gdy noc nie przynosi ochłodzenia poniżej 18°C. Ciało nie ma wtedy kiedy oddać zgromadzonego ciepła.

Od ilu stopni zaczyna się upał?

W polskiej meteorologii upał zaczyna się wtedy, gdy temperatura maksymalna zmierzona 2 m nad ziemią w cieniu osiąga lub przekracza 30°C.

Kryterium czasu trwania nie jest jednolite. IMGW mówi o fali upałów przy co najmniej 2 albo 3 dniach z rzędu z temperaturą od 30°C wzwyż. Europejska Agencja Środowiska liczy co najmniej 3 dni powyżej 99. percentyla lokalnych maksimów.

O tym, jak organizm zniesie falę, decyduje noc. Gdy po upalnym dniu temperatura minimalna nie spada poniżej 18°C, noc jest uciążliwa, a od 20°C mówi się o nocy tropikalnej. Stopień ostrzeżenia IMGW zależy od temperatury dziennej i nocnej. Przy I stopniu noc ma 16–18°C, przy III stopniu 18–23°C. Kilka upalnych dni z rzędu bez ochłodzenia w nocy obciąża bardziej niż jeden rekordowo gorący dzień.

Co upał robi z organizmem?

Ciało pozbywa się nadmiaru ciepła na dwa sposoby: oddaje je chłodniejszemu powietrzu i odparowuje pot. Pierwszy sposób działa, dopóki powietrze jest chłodniejsze od skóry, która ma zwykle temperaturę w przedziale 33–35°C. Powyżej tej granicy termoregulacja opiera się już tylko na poceniu. Parowanie słabnie przy wilgotnym powietrzu, więc przy dużej wilgotności ten sam upał obciąża organizm mocniej.

Z potem uchodzi woda i elektrolity, a ich ubytek zaburza gospodarkę wodno-elektrolitową. Odwodniony organizm poci się słabiej, więc chłodzenie zawodzi szybciej. Hipertermia narasta w trzech etapach:

• Przegrzanie organizmu – ciało traci wodę, ale chłodzenie jeszcze nadąża.
• Wyczerpanie cieplne – temperatura głęboka do około 40°C, osłabienie, ból głowy, nudności i obfite pocenie, przy zachowanej świadomości.
• Udar cieplny – temperatura głęboka powyżej 40°C i zmiana świadomości, termoregulacja już zawiodła.

Do udaru prowadzą dwie drogi. Postać klasyczną wywołuje długie przebywanie w temperaturze powyżej 35°C. Postać wysiłkową wywołuje duży wysiłek w ciepłej, wilgotnej pogodzie bez nawodnienia. Przy długim przebywaniu na słońcu do ryzyka udaru dochodzą oparzenia słoneczne.

Upał w skali społeczeństwa

Według szacunków Polskiego Instytutu Ekonomicznego fale upałów spowodowały w Polsce w latach 2010–2019 śmierć około 6 tys. osób, a liczba zgonów rośnie z dekady na dekadę. Najwięcej ofiar to osoby po 65. roku życia. Tak było też w Europie w 2003 roku, gdy w wyniku upałów zmarło 35 tys. osób.

Upał kosztuje też gospodarkę. W godzinach południowych produktywność pracy w miastach spada nawet o 30 proc. Podczas 13-dniowej fali w sierpniu 2015 roku aglomeracja warszawska traciła 110 mln zł dziennie. W efekcie PKB Warszawy spadł o 0,3–0,5 proc.

Gospodarki osiągają najlepsze wyniki przy średniej rocznej temperaturze 13°C. W cieplejszym klimacie ludzie częściej wybierają wypoczynek zamiast pracy. Gorąco osłabia też funkcje poznawcze. Pogarsza koncentrację i wydłuża czas reakcji, co za kierownicą zwiększa ryzyko. Skutki gorąca nasilają się tam, gdzie miejskie wyspy ciepła podnoszą temperaturę gęsto zabudowanych dzielnic.

Kto odczuwa upał najdotkliwiej?

Zalecenia Szpitala Uniwersyteckiego w Krakowie, oparte na wytycznych NICE i WHO, obejmują szczególną ochroną pięć grup.

• Osoby starsze – później zaczynają się pocić i wytwarzają mniej potu.
• Małe dzieci – szybciej się odwadniają i nie zawsze same sygnalizują pragnienie.
• Chorzy przewlekle – zwłaszcza z chorobami serca, nerek i cukrzycą.
• Przyjmujący niektóre leki – leki antycholinergiczne i neuroleptyki blokują pocenie, diuretyki odwadniają i obniżają poziom sodu i potasu, a beta-blokery osłabiają reakcję serca na upał.
• Mieszkający samotnie – nikt nie zauważy pierwszych objawów przegrzania.

Przy kilku lekach naraz ryzyko nie sumuje się, tylko mnoży. Nie oznacza to odstawiania leków ani samodzielnego zwiększania dawek leków moczopędnych, tylko rozmowę z lekarzem przed latem.

Czy w tych grupach trzeba czekać na 30°C? Nie, bo objawy przegrzania mogą u nich wystąpić przy niższej temperaturze.

Jak przetrwać upał w mieszkaniu i na zewnątrz?

W dzień temperatura w mieszkaniu podczas upałów nie powinna przekraczać 32°C. Ochłodzenie mieszkania w upały zaczyna się od okien: te od strony słońca zasłaniaj i zamykaj, a wietrz wcześnie rano i późnym wieczorem. Klimatyzację ustawiaj tak, żeby na co dzień nie obniżać temperatury gwałtownie.

Na zewnątrz liczy się pora dnia. Zalecenia GIS na upały każą unikać wychodzenia i wysiłku między 10 a 16. W tych godzinach przypada też szczyt promieniowania UV. Ile pić? Normy żywienia przewidują 2 l płynów dla kobiet i 2,5 l dla mężczyzn, ale latem to za mało. Ilość dostosuj do masy ciała, diurezy i ciśnienia. Przy obfitym poceniu sięgaj po napoje z elektrolitami.

Granica skuteczności wentylatora zależy od temperatury, wilgotności i wieku. Brytyjski rząd podaje 35°C, a WHO 40°C. Młodym zdrowym osobom nawiew pomaga dłużej. U seniorów dowody na jego skuteczność są ograniczone. Gdy powietrze jest cieplejsze od skóry, wentylator może nawet ogrzewać ciało. Przy 38°C i 60% wilgotności sam nawiew obniżał temperaturę ciała średnio o 0,1°C. Mocniej chłodzi zwilżona skóra albo mokra koszulka.

Udar cieplny – jak go rozpoznać i jak pomóc przed przyjazdem karetki?

Udar cieplny rozpoznasz po zmianie świadomości. Splątanie, drgawki albo utrata przytomności u przegrzanej osoby to bezpośrednie zagrożenie życia i powód do telefonu pod 112. Spocona skóra nie wyklucza udaru: w postaci klasycznej skóra jest sucha, w wysiłkowej spocona. Lżejszy stan wymaga pomocy medycznej, gdy po 30 minutach odpoczynku w chłodzie i picia nie ma poprawy.

1. Zadzwoń pod numer alarmowy 112 i przenieś poszkodowanego w chłodne miejsce.
2. Zanurz go w wannie z zimną wodą albo z wodą i lodem, jeśli to możliwe.
3. Polewaj ciało zimną wodą i owiewaj, gdy zanurzenie nie wchodzi w grę.
4. Ułóż nieprzytomnego w pozycji bocznej ustalonej i nie podawaj mu picia.
5. Pomiń leki przeciwgorączkowe, bo w udarze nie działają.