10 książek o klimacie

Dobre książki o klimacie zaczynają od fizyki, a w tej roli najlepiej sprawdzają się polskie kompendium „Nauka o klimacie” i bezpłatny podręcznik „Klimatyczne ABC”. Kto rozumie bilans radiacyjny i cykl węglowy, ten łatwiej oceni reportaż, esej czy polemikę. Bez tej podstawy każda teza brzmi równie przekonująco. Z nią nawet wiadomość o powodzi staje się pytaniem o prawdopodobieństwo.

1. Nauka o klimacie – Popkiewicz, Kardaś, Malinowski

„Nauka o klimacie” to obszerne polskie kompendium wiedzy o tym, jak działa klimat. Trzecie wydanie ukazało się w 2023 roku w Grupie Wydawniczej Sonia Draga i ma 544 strony w twardej oprawie. Czwarte wydanie z 2026 roku liczy według księgarni 576 stron. Książka zaczyna się od bilansu radiacyjnego Ziemi i efektu cieplarnianego. Potem omawia cykl węglowy i cyrkulację atmosferyczną, a kończy na obserwowanych zmianach i ich skutkach.

Książka łączy przystępną formę popularnonaukową z poziomem merytorycznym podręcznika akademickiego. Za tym poziomem stoją wykresy, dane i wywód, który trzeba śledzić krok po kroku. Najwięcej skorzysta czytelnik, który przeczyta jeden rozdział naraz i wróci do wcześniejszych, gdy kolejny się na nich opiera.

Osobny rozdział zajmuje się mitami klimatycznymi, od „klimat zawsze się zmieniał” po „to wina Słońca”. Po co to komuś, kto nie zamierza się z nikim spierać? Listy polecanych tytułów stawiają obok siebie książki oparte na konsensusie naukowym i polemiki z nim. Znajomość typowych argumentów pozwala odróżnić jedne od drugich. Rozdział o mitach działa więc jak filtr przy każdej następnej lekturze.

2. Klimatyczne ABC – red. Budziszewska, Kardaś, Bohdanowicz

„Klimatyczne ABC” to podręcznik w formie ebooka, który można od razu i bezpłatnie pobrać ze strony Wydawnictw Uniwersytetu Warszawskiego. Wydawca udostępnił darmową wersję podręcznika na licencji Creative Commons (CC BY-SA 4.0 PL). Licencja pozwala kopiować i przerabiać tekst z podaniem autorów, jeśli opracowanie zachowa te same warunki. Książka ukazała się pod redakcją Magdaleny Budziszewskiej, Aleksandry Kardaś i Zbigniewa Bohdanowicza. Darmowy ebook to jej drugie, zmienione wydanie.

Ten podręcznik interdyscyplinarny wychodzi poza fizykę. Obok atmosfery i oceanów omawia energetykę, ekonomię i psychologię klimatu. Według wydawcy powstał przede wszystkim dla studentów, którzy chcą lepiej zrozumieć podstawy zmiany klimatu. Rozdziały piszą specjaliści z różnych dziedzin. Sprawdzą się jako materiał do zajęć albo szybka powtórka jednego wątku.

3. Książka o klimacie – Greta Thunberg i ponad stu ekspertów

Ponad stu ekspertów współtworzy „Książkę o klimacie”. To antologia, którą w Polsce wydała Agora w 2023 roku, licząca 592 strony. Czy to manifest aktywistki? Większość tekstów napisali naukowcy: geofizycy, oceanografowie, meteorolodzy, ekonomiści i psychologowie. Greta Thunberg spina całość krótkimi komentarzami między rozdziałami. Wśród autorów jest też Friederike Otto z tekstem o niebezpiecznej pogodzie.

Materiał podzielono na pięć części:

• Mechanizm klimatu – od długiej historii dwutlenku węgla po punkty krytyczne i sprzężenia zwrotne.
• Zmiany na planecie – pogoda, lodowce, oceany, pożary i bioróżnorodność.
• Skutki dla ludzi – klimat a zdrowie, nierówności i uchodźcy klimatyczni.
• Bilans dotychczasowych działań – cele rządów i nieustępliwość paliw kopalnych.
• Zadania na teraz – dieta, media, ruchy społeczne i sprawiedliwość klimatyczna.

Rozdziały są krótkie, więc antologię można czytać wyrywkowo, od dowolnego wątku. Kto szuka tematu zdrowia, sięgnie po tekst dyrektora generalnego WHO o klimacie i zdrowiu. Kogoś, kogo interesują migracje, zaprowadzi rozdział o uchodźcach klimatycznych.

4. Wściekła pogoda – Friederike Otto

Czy ta powódź to już zmiana klimatu? Friederike Otto odpowiada na to pytanie zawodowo. W „Wściekłej pogodzie” wyjaśnia, jak naukowcy dochodzą do odpowiedzi. Autorka jest fizyczką. Gdy pisała książkę, kierowała Instytutem Zmian Środowiskowych Uniwersytetu Oksfordzkiego. Współtworzy też zespół World Weather Attribution, działający od 2014 roku. Polskie wydanie ukazało się w 2019 roku w Wydawnictwie Otwartym.

Dziedzina Otto to atrybucja, czyli przypisywanie ekstremalnych zjawisk pogodowych zmianie klimatu. Badacze odtwarzają przebieg zdarzenia z danych pogodowych. W modelach komputerowych porównują świat dzisiejszy ze światem przedprzemysłowym. Sprawdzają, jak często w każdym z nich pojawia się takie zdarzenie. Wynik jest gotowy w ciągu kilku dni albo tygodni i może dotyczyć fal upałów, susz czy powodzi. Analiza może też wykazać, że ocieplenie nie miało wpływu na dane zjawisko.

Atrybucję opisuje też w osobnym podrozdziale nowe wydanie „Nauki o klimacie” przygotowane w 2025 roku. Kto chce rozumieć wiadomości o pogodzie, dostaje u Otto kryterium oceny: o ile zmiana klimatu zwiększyła prawdopodobieństwo zdarzenia.

5. Jakub Małecki i Julita Mańczak – Początek końca?

„Początek końca? Rozmowy o lodzie i zmianie klimatu” to zapis rozmów z wyprawy za koło podbiegunowe. Książkę wydał Znak Literanova w 2021 roku. Pytania zadaje publicystka Julita Mańczak. Odpowiada dr Jakub Małecki, glacjolog z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu i autor bloga Glacjoblogia. Małecki regularnie bada lodowce Spitsbergenu, więc mówi o Arktyce jak ktoś, kto pracuje na lodzie.

Rozmowa zastępuje tu wykład. Pytania laika rozkładają terminy glacjologii na proste obrazy, zanim pojawią się dane. Na niebieskich stronach są fragmenty dzienników oraz rozmowy z innymi glacjologami i z Aleksandrą Kardaś. Książka zdobyła wyróżnienie w konkursie Mądra Książka Roku 2021.

6. Świat na rozdrożu – Marcin Popkiewicz

Tło energetyczne i gospodarcze zmiany klimatu daje „Świat na rozdrożu” Marcina Popkiewicza. Książkę wydało Wydawnictwo Sonia Draga w 2012 roku. Klimat łączy się w niej z czterema innymi wątkami.

• Paliwa kopalne i koszt coraz trudniejszego wydobycia.
• Surowce, których zasoby są ograniczone.
• Energetyka i możliwe kierunki jej przebudowy.
• Gospodarka zależna od taniej energii i ciągłego wzrostu.

Kolejność lektury wynika z poziomu obu książek. Najpierw „Świat na rozdrożu”, potem „Nauka o klimacie”. Pierwsza wyjaśnia, dlaczego tak trudno odejść od paliw kopalnych, a druga dodaje do tego fizykę. Kto zna już tło, szybciej przejdzie przez techniczne rozdziały.

7. Ziemia – jak doprowadziliśmy do katastrofy według Nathaniela Richa

Nathaniel Rich w książce „Ziemia. Jak doprowadziliśmy do katastrofy” opisuje lata 1979–1989. Polskie wydanie ukazało się w 2020 roku w Grupie Wydawniczej Foksal. Książka podważa przekonanie, że o problemie wiemy od niedawna. Pod koniec lat 70. naukowcy rozumieli już, jak dwutlenek węgla ogrzewa planetę. Ich ostrzeżenia docierały do polityków w Waszyngtonie.

Rich śledzi moment, w którym globalne porozumienie w sprawie emisji wydawało się w zasięgu, i to, jak tę szansę zaprzepaszczono. Bohaterami są konkretni ludzie, między innymi lobbysta ekologiczny Rafe Pomerance i klimatolog James Hansen. Dlatego historię nauki o klimacie i polityki klimatycznej czyta się jak reportaż, który trzyma w napięciu do ostatnich rozdziałów.

8. To zmienia wszystko – Naomi Klein

Naomi Klein uważa, że główną przeszkodą w ochronie klimatu jest kapitalizm bez regulacji. Na tej tezie opiera się „To zmienia wszystko” z 2014 roku. Polskie wydanie z podtytułem „Kapitalizm kontra klimat” ukazało się w 2016 roku w Wydawnictwie Muza.

Klein odpowiada na nadzieje związane z technologią: według niej wolny handel, prywatyzacja i cięcia blokują potrzebne regulacje. Same odnawialne źródła i innowacje tego nie zmienią. Z tej samej perspektywy patrzy na denializm. Jej zdaniem przeciwnicy działań klimatycznych wcześniej niż inni zrozumieli, że prawdziwa polityka klimatyczna wymaga ingerencji państwa w gospodarkę.

To lektura wymagająca: gęsta i pełna przykładów z polityki gospodarczej. Powstała przed porozumieniem paryskim, więc dane i stan negocjacji są dziś historią. Aktualne pozostaje pytanie o sprawiedliwość klimatyczną, czyli o to, kto zapłaci za transformację. Aktualna jest też analiza tego, jak model gospodarczy przekłada się na emisje.

9. Przyszłość zależy od nas – Figueres i Rivett-Carnac

„Przyszłość zależy od nas” napisały osoby, które prowadziły negocjacje porozumienia paryskiego. Christiana Figueres kierowała w latach 2010–2016 sekretariatem Ramowej konwencji ONZ w sprawie zmian klimatu. Tom Rivett-Carnac był jej głównym strategiem politycznym.

Książka zaczyna się od dwóch scenariuszy klimatycznych na rok 2050:

• Scenariusz porażki – świat, który nie osiągnął celów porozumienia, a upały i niedobór wody wyznaczają codzienność.
• Wariant sukcesu – świat, w którym emisje spadały zgodnie z porozumieniem, a miasta, energetyka i rolnictwo działają inaczej niż dziś.

Między tymi obrazami autorzy rozpisują drogę: trzy postawy i dziesięć działań dla rządów, firm i ludzi. Postawy to uparty optymizm, nieskończona obfitość i radykalna regeneracja. Optymizm jest tu metodą pracy wyniesioną z negocjacji, nie pocieszeniem dla czytelnika. Polski przekład wydało Wydawnictwo Krytyki Politycznej.

10. Klimat to my – Jonathan Safran Foer

Dla Jonathana Safrana Foera śniadanie to moment, w którym kryzys klimatyczny spotyka się z decyzją jednej osoby. „Klimat to my” ukazało się w 2019 roku. Polski przekład wydało Wydawnictwo Krytyki Politycznej.

To esej literacki, bliższy osobistej refleksji niż poradnikowi. Foer łączy dane o emisjach z hodowli z historią swojej rodziny. Pyta też, dlaczego wiedza o zagrożeniu tak rzadko zmienia codzienne zachowania. Ten rozdźwięk między tym, co wiemy, a tym, co robimy, jest osią całej książki.

Wybory konsumenckie autor sprowadza do talerza. Proponuje rezygnację z produktów odzwierzęcych przed kolacją. Uzasadnia to względami klimatycznymi, a decyzję zostawia czytelnikowi.