Jak działa pompa ciepła? Budowa i zasada pracy krok po kroku
Spis treści
Pompa ciepła przenosi ciepło z powietrza, gruntu albo wody do instalacji w domu, zamiast wytwarzać je ze spalania paliwa. Tak właśnie działa pompa ciepła: czynnik chłodniczy krąży w zamkniętej pętli, paruje w parowniku, a sprężarka podnosi jego temperaturę do poziomu, który ogrzeje dom. Prąd zasila tylko ten transport. Dlatego z 1 kWh energii elektrycznej powstaje kilka kWh ciepła.
Co to jest pompa ciepła i czym różni się od kotła?
Pompa ciepła to urządzenie, które przenosi ciepło z otoczenia do budynku zamiast je wytwarzać. Nic się w niej nie spala, a energia elektryczna zasila ten transport, czyli sprężarkę, wentylator i pompy obiegowe. Kocioł działa inaczej, bo ciepło powstaje w nim ze spalania paliwa. Nie może więc oddać więcej energii, niż to paliwo niesie. Tę różnicę widać w zużyciu energii, gdy ktoś rozważa pompę ciepła czy kocioł na pellet.
Skąd zatem ciepło w domu, skoro nic się nie pali? Pompa działa jak lodówka, tylko korzysta z ciepła oddawanego. Lodówka wyciąga ciepło z komory i oddaje je kratką z tyłu. Pompa wyciąga je z powietrza, gruntu albo wody i oddaje do instalacji w domu. Oba urządzenia korzystają z obiegu termodynamicznego, czyli zamkniętej pętli.
W domu pompa ciepła przejmuje takie zadania:
- ogrzewanie pomieszczeń przez podłogówkę, grzejniki albo klimakonwektory
- podgrzewanie ciepłej wody użytkowej w zasobniku
- chłodzenie latem, dostępne w części modeli
Dolne i górne źródło, czyli skąd pompa bierze ciepło i dokąd je oddaje?
Dolne źródło ciepła to miejsce, z którego pompa pobiera energię: powietrze zewnętrzne, grunt albo wody gruntowe. Górne źródło ciepła to instalacja odbiorcza w domu, czyli ogrzewanie podłogowe, grzejniki i zasobnik ciepłej wody użytkowej. Pompa stoi między nimi i przenosi ciepło z poziomu temperatury dolnego źródła do poziomu górnego.
Droga ciepła do pompy zależy od źródła. W pompie ciepła gruntowej energię przenosi pośredni obieg: roztwór glikolu krąży w rurach ułożonych w ziemi i oddaje ciepło w parowniku. Przy powietrzu obiegu pośredniego nie ma, bo wentylator przetłacza powietrze wprost przez wymiennik parownika.
Budowa pompy ciepła

Pompy ciepła buduje się w dwóch układach, a różnią się one tym, co płynie rurami do domu. Pompa typu monoblok ma cały układ chłodniczy zamknięty fabrycznie w jednej jednostce, zwykle stojącej na zewnątrz. Z domem łączą ją wyłącznie przewody hydrauliczne z wodą grzewczą albo roztworem glikolu. W splicie układ chłodniczy jest podzielony między jednostkę zewnętrzną i wewnętrzną. Między jednostkami płynie czynnik chłodniczy, a nie woda.
Wybór pompa ciepła monoblok czy split zmienia rozmieszczenie podzespołów między jednostkami. Czynnik chłodniczy, czyli nośnik ciepła, przepływa kolejno przez takie podzespoły:
- Parownik – wymiennik odbierający ciepło z dolnego źródła; w pompie powietrznej stoi w jednostce zewnętrznej, za wentylatorem.
- Sprężarka – główny odbiornik prądu, w monoblokach i w większości splitów umieszczony w jednostce zewnętrznej.
- Skraplacz – wymiennik oddający ciepło wodzie grzewczej; w monobloku pracuje na zewnątrz, w splicie w module wewnętrznym.
- Zawór rozprężny – element domykający pętlę między skraplaczem a parownikiem, zwykle w jednostce zewnętrznej.
Pompa gruntowa mieści wszystkie te podzespoły w jednej obudowie w kotłowni, a na zewnątrz zostaje tylko dolne źródło ukryte w ziemi. Obiegiem i instalacją zarządza sterownik z panelem w module wewnętrznym.
Zasada pracy
Czynnik chłodniczy krąży w zamkniętej pętli, na przemian paruje i się skrapla, przenosząc przy tym ciepło z miejsca chłodniejszego do cieplejszego. Obieg napędza sprężarka, która podnosi ciśnienie. Zawór rozprężny je obniża.

1. Parowanie w parowniku
Czynnik odbiera ciepło nawet z mroźnego powietrza, bo przy niskim ciśnieniu wrze w temperaturze niższej niż temperatura źródła. Propan, oznaczany jako R290, wrze pod ciśnieniem atmosferycznym w −42°C, a przy ciśnieniu ok. 2,4 bar wrze w −20°C. Powietrze o temperaturze −10°C jest dla niego cieplejsze o 10 K, więc ciepło samo przepływa do parownika. Czynnik zamienia się w parę i niesie tę energię dalej.
2. Sprężanie w sprężarce
Sprężarka podnosi ciśnienie pary, a wraz z nim jej temperaturę. Dzięki temu ciepło zebrane w niskiej temperaturze osiąga poziom, który ogrzeje dom. Przy propanie skraplającym się w 60°C ciśnienie wynosi ok. 21 bar. Para opuszcza wtedy sprężarkę z temperaturą wyższą niż 87,06°C. Tę wartość zmierzono już przy parowaniu w 0°C. Ten etap zużywa najwięcej prądu w całym urządzeniu. Sprężarka inwerterowa zmienia obroty i dopasowuje moc do bieżącego zapotrzebowania budynku.
3. Skraplanie w skraplaczu
Ciepło przechodzi do instalacji w skraplaczu, gdzie gorąca para oddaje je wodzie grzewczej albo zasobnikowi i wraca do postaci cieczy. Czynnik oddaje przy tym ciepło parowania, więc wymiennik przekazuje dużo energii przy niemal stałej temperaturze. W tym miejscu energia trafia do górnego źródła. Ciekły czynnik pod wysokim ciśnieniem płynie stąd do zaworu.
4. Rozprężanie w zaworze rozprężnym
Cykl wraca do początku w zaworze rozprężnym, który gwałtownie obniża ciśnienie cieczy. Razem z ciśnieniem spada temperatura wrzenia. Wynika to z krzywej nasycenia czynnika. Część cieczy odparowuje od razu i schładza resztę. Zimna mieszanina wpływa potem do parownika. Tam pętla się zamyka.
Jak z 1 kWh prądu powstaje kilka kWh ciepła?
Z 1 kWh prądu powstaje kilka kWh ciepła, bo prąd napędza tylko transport, a resztę energii daje dolne źródło. Przy SPF 3,4 kilowatogodzina z sieci i 2,4 kWh z powietrza dają razem 3,4 kWh w instalacji.
Stosunek ciepła do prądu podaje się w takich miarach:
- COP – stosunek mocy grzewczej do pobranej mocy elektrycznej w jednym punkcie pracy według normy EN 14511. Zapis A7/W35 oznacza powietrze +7°C i wodę zasilającą 35°C. Dla gruntu i wody punktami normowymi są B0/W35 oraz W10/W35.
- SCOP – wartość sezonowa liczona według normy EN 14825, z wagami dla temperatur występujących w sezonie grzewczym.
- SPF – współczynnik zmierzony na działającej instalacji: ciepło z licznika podzielone przez prąd z licznika za cały rok.
Urządzenia powietrze–woda osiągnęły średni SPF 3,4 w pomiarach pomp ciepła w starszych domach. Te budynki nie były projektowane pod pompę.
Grunt i woda są zimą cieplejsze od powietrza. W nowych domach jednorodzinnych objętych badaniem terenowym WP-Effizienz pompy gruntowe osiągnęły średni SPF 3,9. Trzy pompy wodne uzyskały w tym badaniu 3,7.
Dlaczego ta sama pompa zimą daje mniej ciepła z kilowatogodziny? Bo sprężarka musi pokonać większą różnicę temperatur. Górną granicę wyznacza cykl Carnota: teoretyczny COP to temperatura górnego źródła podzielona przez różnicę temperatur obu źródeł, liczonych w kelwinach. Dla A7/W35 wychodzi ok. 11, a przy −15°C na zewnątrz i zasilaniu 55°C już tylko ok. 4,7.
Poniżej punktu biwalentnego, czyli temperatury, przy której moc pompy przestaje pokrywać straty ciepła domu, dołącza grzałka elektryczna o sprawności równej 1. Grzałka zamienia 1 kWh prądu w 1 kWh ciepła, więc każda godzina jej pracy obniża wynik sezonowy.
Rodzaje pomp ciepła według dolnego źródła
Obieg czynnika jest w każdej pompie taki sam. Zmienia się otoczenie parownika i to, co trzeba zbudować przy domu. Nazwę typu czyta się jako „skąd ciepło → dokąd ciepło”: powietrze–woda, solanka–woda, woda–woda.
Pompa powietrzna
W pompie powietrze–woda wentylator przetłacza powietrze zewnętrzne przez parownik, a skraplacz oddaje ciepło wodzie grzewczej i zasobnikowi. Wariant powietrze–powietrze różni się nośnikiem po stronie górnego źródła: oddaje ciepło wprost do powietrza w pomieszczeniach przez jednostki wewnętrzne. Wentylator i sprężarka pracują przed domem i wytwarzają hałas, dlatego głośność pompy ciepła w dużej mierze zależy od jej ustawienia względem okien. To najprostszy montaż, bez odwiertów i studni, kosztem sprawności zmieniającej się z pogodą.
Pompa gruntowa
Grunt daje pompie temperaturę stabilną przez cały rok. Instalacja wymaga przy tym wykonania dolnego źródła, w którym krąży roztwór glikolu. Kolektor poziomy układa się zwykle na głębokości 1,2–2 m, poniżej strefy przemarzania, na sporej części działki. Sonda pionowa trafia do odwiertu o głębokości zwykle 50–150 m. Głębokość dolnego źródła pompy gruntowej dobiera się do mocy urządzenia i do rodzaju gruntu.
Pompa wodna
Pompa woda–woda pobiera wody gruntowe studnią czerpalną, odbiera z nich ciepło i oddaje schłodzoną wodę studnią zrzutową. Warunkiem jest ujęcie o wydajności co najmniej 0,21 m³/h na kilowat mocy chłodniczej pompy albo 0,3 m³/h na kilowat strat ciepła domu, potwierdzonej próbnym pompowaniem. Gdy ten warunek jest spełniony, woda gruntowa jest najbardziej stabilnym źródłem. Na głębokości 12 m pomiar we Wrocławiu dał 9,64–10,04°C. W warstwach płytszych niż 12–15 m temperatura waha się w roku w zakresie 5–25°C.
Czy pompa ciepła może chłodzić dom latem?
Pompa ciepła chłodzi dom aktywnie wtedy, gdy jest rewersyjna. Odwraca wtedy przepływ czynnika, więc parownik i skraplacz zamieniają się rolami. Przy chłodzeniu aktywnym pompą ciepła sprężarka dalej pracuje. Zmienia się tylko kierunek obiegu czynnika roboczego. W tym trybie pompa zabiera ciepło z instalacji w domu i wynosi je na zewnątrz.
Zupełnie inaczej działa chłodzenie pasywne z gruntu. Odprowadza ono ciepło z budynku bez użycia obiegu chłodniczego pompy. Sprężarka stoi, a pompy obiegowe przetłaczają chłodny glikol przez wymiennik. Tryb pasywny działa tylko w pompach gruntowych z pionowymi sondami. Efekt jest słabszy niż przy chłodzeniu aktywnym, za to zużycie prądu niewielkie.
Granicę chłodzenia płaszczyznowego wyznacza punkt rosy, czyli temperatura, przy której para wodna z powietrza zaczyna się skraplać. Przy chłodzeniu podłogówką trzeba go stale kontrolować, żeby na podłodze nie skraplała się woda. Woda w podłodze nie może więc być zbyt zimna, a moc chłodnicza całej podłogi pozostaje przez to ograniczona. Klimakonwektor pracuje na zimniejszej wodzie i odprowadza skropliny, więc chłodzi wyraźnie mocniej.
Od czego zależy koszt ogrzewania pompą ciepła?
Roczny koszt ogrzewania wynika z rachunku: zapotrzebowanie budynku na ciepło dzieli się przez SPF, a otrzymane zużycie energii elektrycznej mnoży przez cenę kWh. Ile prądu zużyje więc dom potrzebujący 12 000 kWh ciepła rocznie? Przy SPF 3,4 będzie to ok. 3 500 kWh. Przy skrajnych wartościach zmierzonych w istniejących budynkach, od 2,6 do 5,4, ten sam dom zużyłby od ok. 2 200 do ok. 4 600 kWh. Od tej rozpiętości zależy, czy pompa ciepła się opłaca w konkretnym domu.
Na wynik wpływają też dwie zmienne, które wybiera użytkownik. Pierwsza to temperatura zasilania ustawiona krzywą grzewczą: każdy stopień mniej podnosi współczynnik COP. Drugą jest taryfa przy pompie ciepła. W taryfie G12 część godzin rozlicza się taniej. Zasobnik pozwala przesunąć na te godziny pracę sprężarki.
Cena pompy ciepła to osobna pozycja płacona raz, a przy gruncie dochodzi do niej odwiert albo kolektor.
W jakim domu pompa ciepła pracuje najkorzystniej?

Pompa ciepła pracuje najkorzystniej w domu ocieplonym, z instalacją niskotemperaturową. Ogrzewanie podłogowe potrzebuje zwykle zasilania 30–35°C, a grzejniki dobrane pod pompę pracują w dolnej części przedziału 45–55°C. Dolną granicę SPF wyznaczają unijne wytyczne dla pomp ciepła. Energię z elektrycznej pompy uznaje się za odnawialną, gdy SPF wynosi co najmniej 2,5. SPF oznacza w tych wytycznych obliczeniowy SCOPnet według normy EN 14825:2012.
Przewaga nad kotłem gazowym słabnie w takich sytuacjach:
- wysoka temperatura zasilania – stare grzejniki wymagające ponad 55°C spychają SPF w stronę progu 2,5
- moc przewymiarowana – gdy minimalna moc modulacji przekracza zapotrzebowanie domu w dni przejściowe, sprężarka często się włącza i wyłącza
- moc zbyt mała – wysoko położony punkt biwalentny wydłuża pracę grzałki elektrycznej
Przy domu z wysokotemperaturowymi grzejnikami decyzja pompa ciepła czy gaz wymaga zatem obliczeń dla konkretnej instalacji. Rozwiązanie pasuje przede wszystkim do domu nowego albo docieplonego, z podłogówką lub dużymi grzejnikami i pompą dobraną do obliczonego obciążenia cieplnego.





