Hydrat metanu – alternatywne paliwo czy zagrożenie?
Spis treści
Hydrat metanu to krystaliczne ciało stałe, w którym klatki z cząsteczek wody więżą metan, dlatego przypomina lód, a podpalony płonie. Powstaje tylko tam, gdzie wysokie ciśnienie spotyka niską temperaturę: w osadach stoków kontynentalnych i w wiecznej zmarzlinie. Ta równowaga jest krucha. Cieplejsza woda przy dnie rozkłada płytkie złoża, co może osłabiać stoki i uwalniać gaz cieplarniany.
Czym jest hydrat metanu i gdzie powstają jego złoża?

Hydrat metanu, nazywany też klatratem metanu, to krystaliczne ciało stałe zbudowane z klatek z cząsteczek wody, w których uwięzione są cząsteczki metanu. Przypomina lód, a podpalony płonie. Stąd potoczna nazwa „płonący lód”.
Klatki utrzymują się tylko przy połączeniu wysokiego ciśnienia i niskiej temperatury. W oceanie strefa stabilności hydratów zaczyna się zwykle kilkaset metrów pod powierzchnią wody, a w zimnych wodach Arktyki już od około 300 m. W głąb osadów sięga tylko na kilkaset metrów, bo niżej ciepło z wnętrza Ziemi rozkłada kryształy. Takie warunki dają stoki kontynentalne, gdzie mikroby rozkładają materię organiczną i wytwarzają metan pochodzenia mikrobiologicznego, a na lądzie wieczna zmarzlina.
Ile gazu kryje 1 m³ hydratu? Wynosi to od około 160 do około 180 m³ metanu w warunkach normalnych. Część rozbieżności wyjaśnia przegląd Służby Geologicznej USA. Naturalne hydraty zawierają mniej gazu niż hydrat idealny, bo nie wszystkie klatki sieci są wypełnione.
Wydobycie metanu z hydratów
Technologia pozyskiwania metanu z hydratów istnieje. Dotychczasowe próby trwały od kilku dni do około 10 miesięcy. Program badawczy Departamentu Energii USA stwierdza, że opłacalność komercyjnej eksploatacji złóż nie jest jeszcze znana. Dlatego gaz z hydratów nie trafia na rynek na skalę przemysłową.
Cztery metody opierają się na dwóch zasadach: zmianie warunków w złożu albo podmianie cząsteczek w klatkach.
- Dekompresja złoża – pompowanie wody z otworu obniża ciśnienie, a hydrat wypchnięty poza strefę stabilności rozpada się na wodę i gaz; tę metodę stosowano w większości prób.
- Stymulacja termiczna – gorąca woda lub para podgrzewa złoże. Metoda pochłania znaczną część energii odzyskanej później z gazu.
- Inhibitory chemiczne – metanol albo glikole przesuwają warunki równowagi hydratu. Ich skalę ograniczają koszt i wpływ na środowisko.
- Podmiana CO2–CH4 – zatłoczony dwutlenek węgla tworzy trwalszy hydrat i wypiera metan z klatek, łącząc wydobycie z sekwestracją CO2, czyli trwałym składowaniem gazu w złożu.
W testach morskich najdalej doszły Chiny. Pierwszy chiński test w rejonie Shenhu na Morzu Południowochińskim trwał w 2017 r. 60 dni. Pierwszy na świecie morski test wydobycia u wybrzeży Japonii przeprowadzono jednak we wschodniej części rowu Nankai. Złoże miało nasycenie osadów hydratem sięgające 80%. Gaz popłynął, ale po sześciu dniach produkcję przerwał piasek napływający do otworu.
Kilka lat później problem wrócił. W drugim teście w rowie Nankai pierwszy otwór, AT1-P3, pracował przez 12 dni. Części zaplanowanego testu nie udało się przeprowadzić z powodu wynoszenia piasku do otworu i nieoczekiwanie dużego napływu wody. Podmianę CO2–CH4 sprawdzono z kolei w teście terenowym na Alasce. Do wymiany doszło, ale jej zakres i wydajność pozostały niepewne.
Hydrat rozważa się też jako sposób magazynowania i transportu gazu. Rozwiązanie pozostaje na etapie instalacji doświadczalnych.
Czy rozkład hydratów może przyspieszyć globalne ocieplenie?
Gwałtownego uwolnienia metanu z hydratów, czyli „metanowej bomby”, dotychczasowe obserwacje nie potwierdzają, choć samo sprzężenie zwrotne jest realne. Cieplejsza woda przy dnie przesuwa górną granicę strefy stabilności w głąb osadów, a hydrat, który zostaje nad nią, się rozkłada. W ten sposób zmiany klimatyczne mogą uwalniać gaz, który je dalej wzmacnia.
Najbardziej narażone są płytkie złoża leżące tuż przy tej granicy: na górnych stokach kontynentalnych i na szelfach Oceanu Arktycznego, gdzie dawna wieczna zmarzlina znalazła się pod wodą. Według przeglądu w Reviews of Geophysics hydraty prawdopodobnie już się rozkładają na górnych stokach. Dotyczy to prawdopodobnie stoków na całym świecie. Autorzy uznają jednak wizję katastrofalnego uwolnienia za popularne wyobrażenie i poddają ją weryfikacji.
Czy uwolniony metan dociera do atmosfery? Decyduje o tym droga od dna do powierzchni: gaz jest pochłaniany w osadach i w kolumnie wody, a pęcherzyki z dna w większości nie docierają do powierzchni. Większa szansa na ucieczkę gazu pojawia się dopiero przy płytkiej wodzie nad wypływem. Dane Służby Geologicznej USA przypisują rozpadowi hydratów około 5 Tg metanu rocznie. Wszystkie źródła naturalne i antropogeniczne dają w tym samym czasie 555 Tg.
Siła metanu zależy od horyzontu obliczeń. Potencjał cieplarniany mówi, ile razy silniej od tej samej masy CO2 dany gaz cieplarniany ogrzewa klimat. Dla metanu wynosi według IPCC około 80 w horyzoncie 20 lat (GWP20) i około 30 w horyzoncie 100 lat (GWP100). Różnicę tłumaczy krótki czas życia metanu, który utlenia się w atmosferze średnio w około 12 lat.
Dowody z przeszłości trzeba oddzielić od prognoz. Podczas PETM, około 56 mln lat temu, i przy wymieraniu na granicy permu i triasu skład izotopowy węgla gwałtownie przesunął się w stronę lżejszego węgla. Metan z hydratów jest jednym z możliwych źródeł tego śladu, obok wulkanizmu. Takie zmiany klimatu w przeszłości trwały tysiące lat, więc nie są prognozą dla obecnego ocieplenia.
Osuwiska podmorskie, tsunami i zagrożenia przy odwiertach
Hydrat w osadach stoku działa jak spoiwo: wypełnia pory i cementuje ziarna, przez co warstwa jest wytrzymalsza. Zagrożenie związane z jego rozkładem ma zasięg regionalny i nie zależy od tego, ile metanu dotrze do atmosfery.
Rozkład osłabia stok na dwa sposoby. Ziarna tracą wiązanie, a uwolnione woda i gaz zajmują więcej miejsca niż kryształ, więc podnoszą ciśnienie w porach. Nadciśnienie w porach zmniejsza tarcie między ziarnami i warstwa na zboczu może się zsunąć po płaszczyźnie u podstawy strefy stabilności. Wyzwalaczem bywa ocieplenie wody przy dnie, spadek poziomu morza, który obniża ciśnienie, albo trzęsienie ziemi.
Przesunięta masa osadu wypycha wodę i może wywołać tsunami, a w mniejszej skali uszkodzić rurociągi podmorskie i kable. Udokumentowanym przykładem jest osuwisko Storegga u wybrzeży Norwegii sprzed około 8 tys. lat, jedno z największych znanych osuwisk podmorskich. Wywołana nim fala zostawiła osady tsunami na wybrzeżach Szkocji i Szetlandów. Rozkład hydratów to jedna z rozważanych przyczyn, obok trzęsienia ziemi.
Osobnym ryzykiem są prace na samym złożu. Odwiert przecinający hydraty może je ogrzać przepływem cieplejszych płynów i uwolnić gaz wokół rury. Metan zmieszany z powietrzem w stężeniu od 5 do 15% objętości tworzy mieszaninę wybuchową, więc zagrożenie dotyczy przede wszystkim instalacji i załogi. Ograniczają je konstrukcja otworu i kontrola wypływu gazu na platformie.
Spalać czy zostawić w osadach – co wynika z bilansu emisji?
Metan z hydratów jest paliwem kopalnym i przy spalaniu emituje CO2 jak każdy gaz ziemny. Według wskaźników IPCC spalanie gazu daje około 56 kg CO2 na gigadżul energii, a spalanie węgla kamiennego około 95 kg. Przewaga rzędu 40% dotyczy jednak tylko etapu spalania.
Z każdym wyciekiem metanu ta przewaga maleje, bo niespalony gaz ogrzewa klimat silniej niż CO2. Według różnych analiz bilans względem węgla może się wyrównać przy wyciekach od 3,2 do 7,6% wydobycia, zależnie od metody i założeń. Wynik zależy też od tego, co gaz zastępuje: gdy wypiera węgiel, obniża emisje, a gdy wypiera źródła odnawialne, je podnosi.
Czy wydobycie może rozbroić złoża, zanim rozłożą się same? W większości przypadków nie, z trzech powodów:
- Inne złoża – do eksploatacji nadają się głębokie warstwy piaszczyste o wysokim nasyceniu. Ociepleniem zagrożone są płytkie złoża.
- Mała skala naturalnego uwolnienia – naturalny rozpad hydratów jest dziś niewielkim źródłem metanu, więc spalenie wydobytego gazu może dodać do atmosfery więcej węgla, niż pozwala uniknąć.
- Niepewna podmiana – podmiana CO2–CH4 mogłaby poprawić bilans. Test na Alasce nie rozstrzygnął jednak jej skuteczności.
Metan z hydratów może więc bronić się jako zamiennik węgla tylko przy niskich wyciekach. Nawet wtedy jego spalanie dokłada się do globalnego ocieplenia jak każde inne paliwo kopalne.





