Albatrosy – największe ptaki morskie, zagrożone wyginięciem

Albatrosy mają największą rozpiętość skrzydeł wśród żyjących ptaków: u albatrosa wędrownego sięga ona 3,5 m. Na takich skrzydłach szybują nad oceanem setki kilometrów i latami nie dotykają lądu. Rozmnażają się jednak bardzo powoli. Para wychowuje jedno pisklę na rok lub dwa, więc śmierć każdego dorosłego ptaka w przyłowie waży na losie całego gatunku.

Wymiary, lot i systematyka albatrosów

Rekord albatrosów dotyczy rozpiętości skrzydeł, a nie masy. U albatrosa wędrownego wynosi ona od 2,7 do 3,5 m, czyli najwięcej wśród wszystkich żyjących dziś ptaków. Ciało jest przy tym zaskakująco lekkie. Jak wynika z danych BirdLife South Africa, samice tego gatunku ważą ok. 8 kg, samce ok. 10 kg. Ciało mierzy 110–135 cm długości.

Czy albatros jest więc największym ptakiem w ogóle? Pod względem wagi nie. Największy ptak na świecie pod względem masy to struś: jest wielokrotnie cięższy, ale nie lata. Albatros wygrywa tam, gdzie liczy się rozpiętość skrzydeł.

Tak długie i wąskie skrzydła służą do szybowania. W stawie barkowym ścięgno blokuje skrzydło w pełnym rozłożeniu, więc ptak utrzymuje je bez ciągłej pracy mięśni. Przy wietrze albatros szybuje dynamicznie, czyli wykorzystuje różnicę prędkości powietrza tuż nad falą i kilkanaście metrów wyżej. W ten sposób pokonuje setki kilometrów, prawie nie machając skrzydłami.

W systematyce ptaków świata albatrosy tworzą rodzinę Diomedeidae w rzędzie rurkonosych. Są to ptaki z nozdrzami w kształcie rurek, które u albatrosów leżą po bokach dzioba. Liczba gatunków zależy od przyjętej taksonomii. Klasyfikacja IUCN i porozumienia ACAP wyróżnia 22 gatunki w czterech rodzajach, lista IOC podaje 21, lista AviList 20, a starsze opracowania około 14. To nie błąd: od lat 90. badania genetyczne podniosły kilka dawnych podgatunków do rangi gatunków. Nie wszyscy systematycy przyjęli przy tym każdy z tych podziałów.

Dlaczego populacja albatrosów odbudowuje się tak wolno?

Albatrosy rozmnażają się wyjątkowo wolno: późno zaczynają, składają jedno jajo i długo karmią pisklę. Według obserwacji biologów z atolu Midway albatrosy śniade zwykle zaczynają lęgi w wieku 8 lub 9 lat. Wcześniej przechodzą bardzo złożone zaloty, które trwają kilka lat. Albatros składa tylko jedno jajo w roku. Wysiadywanie i wychowanie pisklęcia zajmują przy tym większą część roku. Jajo, które przepadnie, zwykle nie zostaje w tym sezonie zastąpione.

U albatrosa wędrownego cykl trwa jeszcze dłużej. Cały sezon lęgowy tego gatunku trwa nieco ponad rok, jak podaje karta gatunku porozumienia ACAP. Wysiadywanie trwa średnio 78–79 dni, a pisklęta klują się zwykle w marcu. Na Georgii Południowej większość piskląt opuszcza gniazdo w grudniu, po 278 dniach. Para, która odchowała pisklę, nie zdąży więc z kolejnym lęgiem w następnym sezonie i zwykle przystępuje do niego co dwa lata.

Tak powolny rozród wymaga długiego życia. Rekord należy do Wisdom, samicy albatrosa śniadego zaobrączkowanej na Midway w 1956 r. jako dorosły ptak wysiadujący jajo. Ma więc co najmniej 75 lat i w listopadzie 2025 r. wróciła do kolonii na kolejny sezon lęgowy. Monogamia stawia jednak kolejny warunek: ptak po stracie partnera zwykle traci sezon lub kilka na znalezienie nowego. Zanim powstanie nowa para, trzeba znów przejść przez zaloty.

Co z tego wynika dla populacji? Gatunek, w którym para wychowuje jedno pisklę na rok lub dwa, utrzymuje liczebność tylko wtedy, gdy dorosłe ptaki prawie nie giną przed starością. Śmierć jednego dorosłego oznacza utratę dziesięcioleci przyszłych lęgów. U ptaków składających kilka jaj w sezonie taka strata szybko się wyrównuje.

Co zagraża albatrosom i co zmniejsza straty?

Największym zagrożeniem jest według przeglądu w „Biological Conservation” przypadkowa śmierć w przyłowie. Ptaki giną w przemysłowych połowach taklowych pelagicznych i przydennych oraz w połowach trałowych. W czasie tego przeglądu IUCN uznawała za zagrożone dziewiętnaście gatunków objętych porozumieniem ACAP, czyli 66%. Porozumienie obejmuje albatrosy i duże petrele łącznie. Liczebność 11 ze wszystkich gatunków ACAP (38%) spadała. Sam albatros wędrowny figuruje na Czerwonej Liście IUCN w kategorii VU, czyli jako gatunek narażony.

Takiel to lina długa na kilometry, z tysiącami haczyków z przynętą. Gdy zestaw trafia do wody, przynęta przez chwilę unosi się tuż pod powierzchnią, a albatros chwyta ją, zanim zatonie. Ptak zaczepiony o haczyk zostaje wciągnięty pod wodę i tonie. Kutry wyrzucają też odpady z patroszenia, więc ptaki uczą się podążać za statkami.

Na wyspach lęgowych zagrażają gatunki inwazyjne. Zawleczone szczury i myszy zjadają jaja oraz pisklęta. Plastik trafia do piskląt z pokarmem od rodziców. Na tych samych wyspach wiele gatunków gnieździ się w dużych, zwartych koloniach, przez co jest szczególnie podatnych na patogeny. Zwraca na to uwagę komunikat porozumienia ACAP.

Straty realnie zmniejszają trzy rodzaje działań:

• Liny odstraszające – rozpięte nad miejscem, w którym haczyki wchodzą do wody, płoszą ptaki w najgroźniejszych sekundach.
• Obciążenie zestawów i nocne wydawanie – obciążony haczyk szybciej schodzi poza zasięg ptaków. Wydawanie nocą chroni je, bo większość z nich żeruje za dnia.
• Usuwanie gryzoni z wysp – przywraca całym koloniom bezpieczne miejsca lęgowe.

Georgię Południową ogłoszono wolną od szczurów i myszy 18 maja 2018 r. Według komunikatu rządu Georgii Południowej oczyszczony obszar ma ponad 100 000 hektarów. Tam, gdzie flota nie stosuje lin odstraszających ani obciążenia zestawów, przyłów pozostaje głównym zagrożeniem.

Wytrwałość, przetrwanie, wierność, cierpliwość to synonimy albatrosa

Albatros jako zwierzę mocy albo totem oznacza przede wszystkim wytrwałość, przetrwanie, wierność i cierpliwość. Każda z tych cech ma oparcie w zachowaniu ptaka, więc symbolika przestaje być abstrakcją, gdy postawi się obok niej fakt biologiczny. Każdej z czterech cech odpowiada jeden taki fakt.

• Wytrwałość – wynika z dalekich lotów nad oceanem, opisanych wyżej.
• Przetrwanie – odpowiada długowieczności ptaków tej rodziny, które żyją kilkadziesiąt lat.
• Wierność – partnerzy spędzają miesiące osobno na morzu i odnajdują się w tej samej kolonii.
• Cierpliwość – łączy się z zalotami poprzedzającymi pierwszy lęg.

Najbardziej widowiskowym źródłem tej symboliki są właśnie zaloty. Para wykonuje taniec z ukłonami, stukaniem dziobami i rozkładaniem skrzydeł. Każda para dopracowuje przy tym własną, powtarzalną sekwencję ruchów. Dlatego w interpretacjach totemicznych albatros oznacza więź budowaną latami i potwierdzaną przy każdym spotkaniu.

Albatros w wierzeniach żeglarzy – dobry czy zły znak?

Dla żeglarzy żywy albatros był dobrym znakiem: ptak krążący przy statku zapowiadał pomyślną podróż, a jego zabicie ściągało nieszczęście. Przekonanie to mogło powstać na wodach, gdzie albatrosy spotykano naprawdę, czyli na Oceanie Południowym, na szlakach odkrywców i żaglowców opływających przylądek Horn. Ptak towarzyszący statkowi całymi dniami był często jedynym żywym stworzeniem w zasięgu wzroku. Część marynarzy wierzyła, że w albatrosach żyją dusze utopionych towarzyszy. Przesąd nie był jednak powszechny, bo załogi regularnie strzelały do albatrosów.

Motyw utrwalił Samuel Taylor Coleridge w poemacie „Rymy o sędziwym marynarzu”, wydanym w 1798 r. w „Balladach lirycznych”, wspólnym tomie z Williamem Wordsworthem. Jak przypomina opracowanie Biblioteki Brytyjskiej, w poemacie żeglarze przypisują albatrosowi swoje ocalenie. Potem marynarz zabija ptaka z kuszy, a na załogę spadają nieszczęścia: flauta, pragnienie i śmierć towarzyszy. Kara spada na wszystkich, choć zawinił jeden człowiek.

Czy albatros zwiastuje więc szczęście, czy pecha? W tradycji marynarskiej zwiastuje szczęście, a pech zaczyna się od skrzywdzenia ptaka. Z poematu wzięła się też przenośnia. Załoga każe marynarzowi nosić martwego albatrosa na szyi, dlatego w angielszczyźnie „albatros u szyi” oznacza ciężar winy, którego nie da się zrzucić.

Symbol wolności wziął się z trybu życia: albatros poza okresem lęgów nie dotyka lądu. Młody ptak po opuszczeniu gniazda spędza na otwartym oceanie kilka lat. Albatros śpi na wodzie, pije morską wodę, a nadmiar soli usuwa przez gruczoły nad oczami. Ląd jest mu potrzebny tylko do lęgów.

Literatura dodała, że ta wolność ma swoją cenę. W wierszu „Albatros” Charlesa Baudelaire’a, włączonym do drugiego wydania „Kwiatów zła” z 1861 r., marynarze dla zabawy łowią ptaki i wciągają je na pokład. Na deskach statku władca przestworzy staje się niezgrabny i śmieszny. Wielkie skrzydła przeszkadzają mu chodzić. Baudelaire porównał do albatrosa poetę: wolnego w swoim żywiole i wyszydzanego wśród ludzi.

Obraz ma oparcie w biologii. Na lądzie albatros chodzi ciężko i do startu potrzebuje rozbiegu pod wiatr. W bezwietrzną pogodę bywa uwięziony na wodzie. Symbol wolności należy dziś do najbardziej zagrożonych rodzin ptaków. Jego los rozstrzyga się zarówno na otwartym oceanie, jak i na wyspach lęgowych.