Przejdź do treści
Energetyka

Jak działa elektrownia wodna? Wyjaśnienie i przykłady

Elektrownia wodna przepływowa z niskim betonowym jazem na szerokiej nizinnej rzece
Spis treści

Elektrownia wodna zamienia energię potencjalną spiętrzonej wody w prąd: woda spływa rurociągiem na łopatki turbiny, turbina obraca wał, a sprzężony z nim generator wytwarza energię elektryczną. Liczy się więc wysokość spadu i ilość płynącej wody, a nie sam nurt rzeki. Od tych dwóch wielkości zależą moc obiektu, typ turbiny i rytm pracy.

Jak elektrownia wodna zamienia spadek wody w prąd?

Spiętrzona woda ma energię potencjalną, którą turbina zamienia w ruch obrotowy, a generator – w prąd. Konwencjonalna elektrownia przetwarza na prąd właśnie energię potencjalną wody. Energia kinetyczna nurtu nie jest tu źródłem prądu.

Woda przechodzi przez instalację w następującej kolejności.

Przekrój elektrowni wodnej od zbiornika przez turbinę i transformator do sieci
  1. Zapora lub jaz piętrzy rzekę i tworzy spad, czyli różnicę poziomów wody przed obiektem i za nim.
  2. Rurociąg albo kanał prowadzi wodę w dół, a jej energia potencjalna przechodzi w energię kinetyczną strumienia.
  3. Turbina przejmuje energię strumienia na łopatkach wirnika i obraca wał.
  4. Generator sprzężony z wałem wytwarza prąd. Transformator podnosi jego napięcie do poziomu sieci.

Na każdym etapie część energii przepada: w tarciu o ściany rurociągu, w zawirowaniach przy wirniku i w nagrzewaniu uzwojeń generatora. Mimo to duży hydrozespół zamienia w prąd zwykle około 90% energii wody. O wyniku przesądzają więc przede wszystkim spad i przepływ wody.

Od koła młyńskiego do turbiny

Zasada wykorzystania spadku wody pozostała ta sama od czasów młyna, a przełomem było połączenie turbiny z generatorem elektrycznym. Młyn wodny przez stulecia oddawał energię wprost jako ruch: obracał żarna, napędzał tartaki i miechy kuźni.

Od XIX wieku koło ustępowało maszynom wydobywającym z tego samego spadu znacznie więcej energii. James Francis w 1848 r. ulepszył wcześniejsze konstrukcje i opracował reakcyjną turbinę wodną swojego imienia. Lester Pelton opatentował turbinę akcyjną w 1880 r., a Viktor Kaplan swoją konstrukcję opracował w 1912 r. Gdy pojawiły się sprawne prądnice, wystarczyło sprząc je z turbiną – w 1882 r. w Appleton w stanie Wisconsin ruszyła jedna z pierwszych elektrowni wodnych.

Ziemie polskie dołączyły szybko: pierwsze elektrownie powstały tu pod koniec XIX wieku. Współczesny hydrozespół to więc rozwinięcie pomysłu, który napędzał młyny na długo przed pojawieniem się prądu.

Źródło mocy i rodzaje elektrowni wodnych

Moc elektrowni wodnej zależy od dwóch wielkości: spadu, czyli wysokości słupa wody, i przepływu, czyli objętości wody płynącej przez turbinę w ciągu sekundy. Opisuje to wzór P = 9,81 · Q · H · η, w którym P wychodzi w kilowatach, Q to przepływ w m³/s, H spad w metrach, a η sprawność. Przy przepływie 10 m³/s, spadzie 20 m i sprawności 0,85 moc wynosi około 1,7 MW. Tyle samo da połowa tego przepływu przy dwukrotnie wyższym spadzie.

Te same dwie wielkości przesądzają o konstrukcji maszyny. Według zestawienia typów turbin Departamentu Energii USA turbinę dobiera się do spadu i przepływu w danym miejscu. Turbiny reakcyjne, Kaplana i Francisa, pracują zwykle przy niższym spadzie i większym przepływie niż turbina Peltona, stosowana przy bardzo wysokim spadzie i małym przepływie. Wśród reakcyjnych Kaplan obsługuje niskie spady nizinnych rzek, a Francis – średnie i wysokie, zwykle od 130 do 2000 stóp, czyli mniej więcej od 40 do 600 m.

Dlaczego rodzaje elektrowni tak się różnią? Każdy z nich inaczej zdobywa spad i przepływ.

Przekroje elektrowni przepływowej, zbiornikowej i pływowej ze źródłem spadu i rytmem pracy.
  • Elektrownia przepływowa – wykorzystuje spad tworzony przez niski jaz na bieżącym nurcie i produkuje stale tyle, ile niesie rzeka.
  • Elektrownia zbiornikowa – gromadzi wodę za wysoką zaporą i uruchamia turbiny wtedy, gdy sieć potrzebuje mocy.
  • Elektrownia pływowa – wykorzystuje różnicę poziomów morza między przypływem a odpływem, więc pracuje w rytmie pływów, przewidywalnym, ale niezależnym od zapotrzebowania.

Od rodzaju zależy zatem, czy elektrownia pracuje ciągle, czy włącza się na żądanie sieci. Największe elektrownie wodne na świecie są w większości zbiornikowe, bo na rzece tylko wysoka zapora daje jednocześnie duży spad i zapas wody. Ta sama zapora najmocniej zmienia rzekę: zalewa dolinę, zatrzymuje rumowisko i przecina drogę wędrownym rybom.

Elektrownia szczytowo-pompowa działa jak wielki akumulator

Wodę pompuje się pod górę po to, żeby przesunąć energię w czasie: z godzin nadwyżki w sieci na godziny szczytu zapotrzebowania. Elektrownia wodna szczytowo-pompowa ma dwa zbiorniki, górny i dolny, połączone rurociągami. Jej hydrozespoły pracują na zmianę jako pompy i jako turbiny. Działa więc na tej samej zasadzie co akumulator: ładuje się prądem z sieci i oddaje go, gdy jest potrzebny.

Czy ma to sens, skoro w każdym cyklu część energii przepada? Sprawność cyklu wynosi zwykle 70–80%, czyli z 1 MWh zużytej na pompowanie wraca do sieci 0,7–0,8 MWh. Resztę pochłaniają opory przepływu w rurociągach i straty w pompach, turbinach oraz maszynach elektrycznych. Tę stratę równoważy możliwość przesunięcia energii na godziny szczytu i szybkiego oddania mocy.

Szybkość jest tu rozstrzygająca: przejście z pompowania do pełnej generacji zajmuje kilka minut, podczas gdy blok węglowy potrzebuje na rozruch godzin. Zapas wody w zbiorniku górnym wystarcza zwykle na kilka godzin pracy z pełną mocą – w Żarnowcu na około 5–5,5 godziny. Spad nie musi przy tym powstawać dzięki zaporze na rzece: w Porąbce-Żar tworzy go różnica wysokości między sztucznym zbiornikiem na szczycie góry Żar a Jeziorem Międzybrodzkim.

Elektrownia szczytowo-pompowa może mieć też zdolność samostartu, czyli uruchomienia bez zasilania z zewnątrz. Po awarii systemu elektrownie szczytowo-pompowe mogą dostarczyć mocy potrzebnej do ponownego uruchomienia innych elektrowni. Bilans energii każdego cyklu pozostaje jednak ujemny, dlatego taki obiekt jest magazynem energii, a nie jej źródłem.

Elektrownie wodne w Polsce od Żarnowca do małych elektrowni

Największą moc mają w Polsce elektrownie szczytowo-pompowe: Żarnowiec (716 MW), Porąbka-Żar (500 MW) i Solina na Sanie (200 MW), zbudowana w latach 1962–1968. Największą zawodową elektrownią przepływową jest według analizy Politechniki Rzeszowskiej Włocławek na Wiśle o mocy 162 MW.

Liczebnie przeważają jednak obiekty małe. Badanie naukowców z UAM naliczyło 771 elektrowni przepływowych. Wśród nich 761 to MEW, czyli małe elektrownie wodne poniżej 10 MW. Przepisy obowiązujące od 2021 r., przywołane w raporcie Urzędu Regulacji Energetyki, uznają za małą instalację OZE obiekt o mocy od 50 kW do 1 MW.

Czy większa moc oznacza więcej prądu? Niekoniecznie: moc zainstalowana określa, ile obiekt może dać w danej chwili, a roczna produkcja zależy od ilości wody w rzece. W 2024 r. wśród małych instalacji OZE przybyło elektrowni wodnych i ich mocy, a mimo to wyprodukowały one nieco mniej energii. W tej grupie hydroenergia ustępowała fotowoltaice i wiatrakom. Według raportu URE za 2023 dała ona ponad 7 proc. energii z małych instalacji OZE.

O sensie budowy przydomowej elektrowni wodnej decydują spad i przepływ zmierzone w kilku sezonach. Rachunek ekonomiczny sprawdza się przy tym także dla lat suchych, gdy przepływ spada poniżej średniej.