Obniżanie się poziomu wielkich jezior

Jeziora od chwili powstania podlegają ciągłym zmianom (ewolucji), które ostatecznie dążą do ich zaniku. Skala i tempo tego procesu są zależne od splotu różnych czynników naturalnych (zmiany klimatu), jak i sztucznych (degradacja środowiska wód i nadmierna eksploatacja) [1].

Obniżenie poziomów wód lub zanik jezior (w pewnych okresach) są niekiedy procesem wyłącznie naturalnym, bez udziału człowieka. Najczęściej związane jest to z brakiem dopływów do jeziora oraz niskimi opadami w okresach letnich. Są to tzw. jeziora okresowe, zanikające, lub zmniejszające swoją powierzchnię podczas suszy. Do najsłynniejszych tego typu jezior należy jezioro Cerknica w Słowenii oraz Jezioro Nezyderskie na granicy Węgier i Austrii. W przypadku tego pierwszego wypełnione staje się największym jeziorem w kraju, osiągając powierzchnię 38 km2 [2, 3].

Zmiany klimatu

Na błędy w gospodarowaniu wodą nakładają się zmiany klimatyczne – zarówno te lokalne, związane z osuszaniem mokradeł i wycinaniem lasów, jak i te globalne, powiązane ze wzrostem temperatury, zmianami opadów, przesuwaniem się stref klimatycznych i zanikiem lodowców. Najczęściej wiele mechanizmów łączy się ze sobą, nasilając problemy [4].

Zmiany opadów w stosunku do parowania powodują modyfikacje w bilansie wodnym, czasie istnienia jeziora, a także w jego powierzchni i głębokości. Stawy oraz tereny podmokłe są szczególnie podatne na te zmiany ze względu na małe głębokości i duży stosunek powierzchni do objętości. Nawet duże, płytkie jeziora mogą podlegać poważnym wahaniom poziomu wody. Przykładami takiego efektu są m.in. jeziora: Czad, Poopó, Poyang Hu (Chiny) oraz Faguibine (Mali) [5].

Naukowcy (National Oceanic and Atmospheric Administration oraz Europejska Agencja Kosmiczna) wykorzystali dane satelitarne do pomiaru temperatury powierzchni 167 dużych jezior na Ziemi. Ustalili, iż średni stopień ich ocieplenia wynosi 0,45oC, a co niektórych nawet 1oC na dekadę. Ocieplenie klimatu ma charakter globalny, a najwyższe wzrosty zanotowano na dużych szerokościach geograficznych (półkula północna). Największy obszar objęty konsekwentnymi danymi, świadczącymi o ocieplaniu wód pozyskano z Europy Północnej. Nieco słabsze trendy odnotowano w Europie Południowej oraz w regionie Morza Kaspijskiego i Czarnego. Stosunkowo znaczne nagrzewanie zaobserwowane w jeziorach Syberii, Mongolii oraz północnych Chin. W południowo-zachodniej części Stanów Zjednoczonych trendy okazały się silniejsze niż w przypadku rejonu Wielkich Jezior. Ocieplenie okazało się mniej intensywne na obszarach tropikalnych oraz na średnich szerokościach geograficznych półkuli południowej [6].

Degradacja środowiska

Działalność człowieka wpływa negatywnie na zmiany w środowisku geograficznym, które mają istotny wpływ na obieg wody. Można do niej zaliczyć: działalność rolniczą, przyrost powierzchni uprzemysłowionych i zurbanizowanych, górnictwo oraz modyfikację koryta jezior. Często jeden czynnik nie odgrywa większej roli, zaś ich łączne oddziaływanie powoduje znaczące zaburzenia stosunków wodnych [7].

Degradacja może nawet niekiedy przybierać postać katastrofy ekologicznej, spowodowanej działalnością człowieka. Jednym z przykładów jest jezioro Peigneur w amerykańskim stanie Luizjana. Niegdyś słodkowodne jezioro o powierzchni 5,2 km2 i średniej głębokości 1 m. Zmieniło się to poprzez wydarzenia z 21 listopada 1980 roku, w których to podczas wierceń (do kopalni soli) uszkodzono strukturę dna. Spowodowało to powstanie gigantycznego wiru, który pochłonął wodę wraz z wszystkimi stacjonującymi tam statkami. Po dwóch dniach w dawnym jeziorze Peigneur nie było śladu wody, gdyż ta przeniosła się do głębokiego otworu i od tej pory była już wodą słoną [8].

Innym przykładem katastrofy ekologicznej jest rosyjskie jezioro Karaczaj, zlokalizowane w południowej części Uralu. Od 1951 roku zakład atomowy „Majak” zaczął używać zamkniętego jeziora Karaczaj do przechowywania odpadów promieniotwórczych. Sześć lat później doszło do wycieku skażonej promieniowaniem wody, która następnie przedostała się do pobliskich rzek i jezior. Drugi wypadek miał miejsce w 1964 roku, gdy wiatr rozwiewał pył zalegający na dnie wyschniętego jeziora (zanieczyszczonego odpadami radioaktywnymi). W wyniku tego zdarzenia napromieniowanych zostało około 400 tysięcy osób [9].

Nadmierna eksploatacja

Mimo ogromnej ilości wód jeziornych na Ziemi, dziesięciolecia niezrównoważonego zarządzania powodują, iż w wielu obszarach kryzys dotyka niedoboru wody. Popyt na wodę wzrasta wraz z czynnikami, takimi jak zanieczyszczenia wód, wzrost populacji oraz postęp technologiczny i gospodarczy. Nadmierna eksploatacja zasobów wodnych wywiera silny wpływ na ekosystemy, które są od nich uzależnione. Spadkowi dostępnych zasobów towarzyszy wciąż rosnące zapotrzebowanie na wodę, które poza bezpośrednim zaopatrzeniem dla ludzi, służy również zapewniającemu im żywność rolnictwu i zwierzętom hodowlanym oraz potrzebom przemysłu i produkcji energii [4, 10].

Rolnictwo stanowi rosnące i znaczne obciążenie dla zasobów wody, zagrażając niedoborem wody oraz niszczeniem ekosystemów. Nawadniane rolnictwo, które umożliwia znacznie wyższą wydajność niż rolnictwo zasilane wyłącznie przez opady atmosferyczne, jest największym konsumentem wody w skali całego świata. Nawodnienia rolnicze odpowiedzialne są za 70% światowych poborów wody [11].

Wszystko razem doprowadza do rezultatów takich jak w przypadku jeziora Czad, niegdyś ogromnego zbiornika wodnego, który dostarczał wodę 30 mln ludzi. W latach 1963-1998 jezioro to straciło aż 95% swej objętości. Spowodowane jest to zwiększonym popytem ze strony ludności oraz nadmiernym wylesianiem tamtejszych terenów. Problemy nasila także konflikt granicznych państw walczących o prawa do słabnących wód [12].

Potrzeby wodne wzrastają znacznie szybciej aniżeli liczba ludności na świecie (podaż nie nadąża za popytem). Populacja na Ziemi w przeciągu ostatnich dziesięcioleci wzrosła z 2,5 mld w roku 1950 do aż 7,5 mld (stan na lipiec 2017). Każdego roku przybywa około 80 milionów ludzi więcej niż w roku poprzednim. Tendencja rozwojowa przyjmuje postać funkcji wykładniczej. Niekiedy poprzez brak odpowiedniej infrastruktury brakuje wody zdatnej do picia, co często powoduje wzrost napięć oraz niepokojów społecznych [13].

Zjawisko obniżania się poziomu wód w jeziorach obserwuje się na wszystkich kontynentach (poza Antarktydą) i przybiera ono coraz większą skalę. Poniżej znajdują się przykłady jezior, które najbardziej odczuły wpływ działalności człowieka i zmian klimatu na zmianę ich powierzchni. Ze względu na susze, relokacje wody, uprzemysłowienie, wzrost populacji i nieodpowiednie gospodarowanie zasobami, zanik wielkich jezior staje się okrutną rzeczywistością.

Tabela 1 Zestawienie wielkich jezior, w których postępuje obniżanie się wód [14, 15, 16, 17, 18, 19, 20]

Wysychanie wielkich jezior należy do największych katastrof ekologicznych współczesnego świata. Konieczne jest podjęcie działań w celu rekultywacji tych akwenów. Te pilne działania powinny obejmować zarówno międzynarodowe akcje mające na celu złagodzenie skutków zmian klimatu, jak i lokalne działania mające na celu poprawę gospodarki wodnej (głównie w celu zmniejszenia zużycia wód przeznaczonych do nawadniania).

WYKAZ LITERATURY

  1. Ptak M., Małecka I.: Zanik jezior okolic Gardei, Zeszyty naukowe – inżynieria lądowa i wodna w kształtowaniu środowiska, 2014. 
  2. Kranjc A.: Seasonal Karst Lake Cerknica (Slovenia) – 2000 Years of Man Versus Nature, Karst Research Institute, Postojna, 2006. 
  3. Soja G., Zuger J., Knoflacher M.: Climate impacts on water balance of a shallow steppe lake in Eastern Austria (Lake Neusiedl), Elsevier, Vienna, 2013. 
  4. Popkiewicz M.: Świat na rozdrożu, Sonia Draga, Katowice, 2012. 
  5. Vincent W.F.: Effects of Climate Change on Lakes, Elsevier, Quebec, 2009. 
  6. Cole S.: NASA Study Finds Earth’s Lakes are Warming, https://www.jpl.nasa.gov/ news/news.php?release=2010-393, 2010, (data dostępu: 20.07.2017 r.). 
  7. Czaja S.: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji, Wydawnictwo Uniwersytety Śląskiego, Katowice, 1999. 
  8. Silverman J.: How can a lake simply disappear?, http://science.howstuffworks.com/ environmental/earth/geophysics/disappearing-lake1, 2007, (data dostępu: 20.07.2017 r.). 
  9. Merkushkin A.: Karachy Lake is the Storage Of the Radioactive Wastes Under Open Sky, Ozyorsk Technological Institute of Moscow Physicial Engineering Institute, Oziorsk, 2000. 
  10. Collins R., Krinstensen P.: Water resources across Europe – confronting water scarcity and drought, EEA Report, Kopenhaga, 2009. 
  11. Kundzewicz W. Z., Zalewski M.: Zagrożenia związane z wodą, Nauka, 4/2010. 
  12. Rafferty P. J.: 7 Lakes That Are Drying Up, Encyklopedia Britannica, https://www.britannica.com/list/7-lakes-that-are-drying-up, (data dostępu: 20.07.2017 r.). 
  13. Current World Population, World Population Prospect: the 2015 Revision, International Programs Center at the U.S. Census Bureau, Population Division, http://www.worldometers.info/world-population, 2017, (data dostępu: 20.07.2017 r.).
  14. NASA/USGS Landsat Program, Google Earth Engine, https://earthengine.google.com/ timelapse, (data dostępu: 20.07.2017 r.). 
  15. The Online Encyclopedia of Lakes, Lakepedia, https://www.lakepedia.com, (data dostępu: 20.07.2017 r.). 
  16. Uysal M., Erdogan S.: Changes in the Coastline and Water Level of the Aksehir and Eber lakes Between 1975 and 2010, Hydrography and the Environment, Marrakesz, 2011. 
  17. Kole M., Ataol M.: Spatial changes of Eber and Aksehir lakes between 1990 and 2016, International Geography Symposium, Ankara, 2016. 
  18. Zola R., Bengtsson L.: Three methods for determining the area-depth relationship of Lake Poopó, a large shallow lake in Bolivia, Lakes & Reservoirs Research & Management, 2007.
  19.  Dead sea, World Heritage Encyclopedia, http://www.gutenberg.us/articles/eng/Dead_Sea, (data dostępu: 20.07.2017 r.). 
  20. Szalay J.: Facts About Great Salt Lake, Live Science, 2016, http://www.livescience.com/56941-great-salt-lake.html, (data dostępu: 20.07.2017 r.).

Michał Itrich

Komentarze

04.08.2017 19:23 Nowicjusz

Jak widać, degradacja dotyka wszystkich elementów ziemskiego ekosystemu. Dzień Długu Ekologicznego, który w 1987 r. przypadł 19 grudnia, w tym roku miał miejsce już 2 sierpnia. Za 3-4 lata będzie przypadał w czerwcu. Obserwując działania ludzkości, nie tylko decydentów, ale i zwykłych zjadaczy chleba, nie widzę szans na uratowanie cywilizacji. Ziemia sobie poradzi - za kilkaset tysięcy lub kilka milionów lat życie się odrodzi, ale już w innej formie, bez największego pasożyta.

Dodaj komentarz

Kod
grakalkulator kalkulator zuzycia ciepla

Informacje

Linkownia

Wykonanie PONG, grafika GFX RedFrosch.



logowanie | nowe konto